ނަފްސުގެ އިންޤިލާބު

ފޮޓޯ: ފްރީޕިކް

އަޅުގަނޑުމެންގެ ޙަޔާތުގެ ދޮރާށީގައި ޓަކި ދިނުމަށް ފަހު އެތެރެއަށް އެ ވަނީ ކޮންމެ އަހަރަކު އެއް ފަހަރު އެ ދޮރާށިން އެތެރެއަށް ވަދެ އަޅުގަނޑުމެންނާ ބައްދަލުކުރާ މެހެމާނެކެވެ. އެ މެހެމާނު އަޅުގަނޑުމެންނާ ބައްދަލުކުރަނީ ފުއްސެވުމާއި ދިންނެވުމާއި މުއްތިކުރެއްވުމާއިގެންނެވެ. ޙަޔާތުގެ ޞަފްޙާތަކުގެ ތެރެއިން އުކައިލެވި، ނިމިގެން ދިޔަ ބާބުގައި ޖެހުނުހާ ދަމިލައާއި ލައްތައް ފިލުވައިލަދޭނެކަމުގެ ހެޔޮ ޚަބަރު މި މެހުމާނު ދެއެވެ. އާދޭހެވެ! އަޅުގަނޑުމެންނާ މި ބައްދަލުކުރީ ރަމަޟާންމަހެވެ. އެ މަހުގައި އެކުލެވިގެންވާ ބަރަކާތާއި ރަޙުމަތާއި ފަހި ފުރުޞަތުތަކާއިގެންނެވެ. ސުވަރުގޭގެ ދޮރޮކޮޅުތައް ހުޅުވި ނަރަކައިގެ ދޮރުތައް ބަންދުކުރެވި، ޝައިޠާނުން ކަސްތޮޅު އެޅުވިއްޖެއެވެ. އެކަމަކު ނުބައިކަންކަން ކުރާ މީހުން އެހެރަ އެ ކަންކަން ކުރަނީއެވެ. ރަމަޟާން މަސް އަޅުގަނޑުމެންނާ އެކު، ހޭދަކުރި ދުވަސްތަކުގައި އަޅުކަމުގައި އުޅުނުހާ މީހުން އެ ދުވަސްތައް ނިމުމުން އަޅުކަމުގެ މެހެފިލްތަކުން ގެއްލެއެވެ. މިހިސާބުން އުފެދޭ ސުވާލަކީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ޖަވާބަކީ ނަފްސެވެ. ނުބައިކަންކަމަށް އަމުރުކުރާ ނަފްސެވެ! ހެޔޮ ކަންކަމުގެ މަތީގައި އަބަދަށް ދާއިމުވެ ތިބުން އުނދަގޫ ކަމަކަށް ހަދާ ނަފްސެވެ.

ނަފްސުގެ އިންޤިލާބު – ކީކޭ؟

އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޖުތަމަޢުގައި ހުރި އުނިކަންކަމުގެ ވާހަކަ ދެއްކުމަކީ އަޅުގަނޑުމެން އާދަވެގެން ކުރާ ކަމެކެވެ. ބައިސްކޯފުތަކާއި ހޮޓާތަކާއި ހޮޅުއަށިތަކުގައި އަޑުހަރުކޮށް އެ ވާހަކަތައް ދައްކަމުއެވެ. އެކަމަކު އެ އުނި ކަންކަމުގެ އަޞްލަކީ އަދި މަޞްދަރަކީ އަޅުގަނޑުމެން އަމިއްލަ ނަފްސުތައްކަމާއި، ނަފްސުތަކުގެ އިޞްލާޙަކީ ޖަމާޢީ އިޞްލާޙުގެ ފެށުންކަން އަޅުގަނޑުމެން ހަދާން ހުރޭ ހެއްޔެވެ؟ މި ލިޔުމުގައި އަޅުގަނޑު ބޭނުންވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތަކުގައި ހުރި އަޚުލާޤީ އުނިކަންކަން ބަޔާންކޮށް އެކަންކަން އިޞްލާޙުކުރުމަށް ކުރެވޭނެ ބައެއް ކަންކަމުގެ މައްޗަށް އަލިއަޅުވައިލުމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައި މާތް ﷲ ލެއްވި އެދުންވެރިކަމާއި ޣަރީޒާތަކުގެ މައްޗަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ޟަމީރާއި އަޚުލާޤީ ޤަބޫލުކުރުންތަކާއި ދީނީ ތަރުބިއްޔަތަށް ނަޞްރު ހޯދައިދީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތަކަށް އިންޤިލާބެއް ގެނައުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތްތަކާއި ނަފްސުތަކުން ފެށިގެން މުޅި ޖަމާޢީ ދިރިއުޅުމުގެ ތެރެއަށް ފޭދިގެންދާ އިންޤިލާބަކަށް ނުވަތަ ރިވޮލިއުޝަންއަކަށް ގޮވާލުމެވެ. މިފަދަ އިންޤިލާބެއް ގެނައުމަށް މިއަށްވުރެ ވަކި އެކަށީގެންވާ މުނާސަބު ވަގުތެއް އެބައޮތް ތޯއެވެ؟ މިއީ ބަދަލުވުމާއި ބަދަލު ގެނައުމުގެ މޫސުމެވެ. ނުބައިކަންކަން ބަލިކޮށް ހެޔޮކަންކަންކަމަށް ބާރުވެރިވެ، ވާގިވެރިވުމުގެ މޫސުމެވެ.

ނަފްސުގެ މަފުހޫމާއި މުރާދު

ނަފްސުގެ އިންޤިލާބުގެ މުރާދަކީ ނުވަތަ މަފްހޫމަކީ ކޮބައިކަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ކީރިތ ޤުރުއާނުގައި އިންސާނީ ނަފްސު ސިފަކުރެވިފައިވާ ގޮތާއި އެ ސިފަކުރުމުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބޭ ޢިބުރަތްތަކާއި ފިލާވަޅުތަކުގެ ވާހަކަ ދައްކަން ޖެހެއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ނަފްސުގެ ތިން ބާވަތެއްގެ ވާހަކަ ބަޔާންވެފައިވެއެވެ. ނުވަތަ އިންސާނީ ނަފްސުގެ ތިން ސިފައެއް ބަޔާންވެގެން ވެއެވެ. އެއީ ހަމަޖެހިގެންވާ ނަފްސާއި (النفس المطمئنة) ، ނުބައިކަމެއް ކުރެވުމުން އެކަމުގެ މައްޗަށް ހިތާމަކޮށް އެކަމާ މެދު އަމިއްލަ ނަފްސަށް މަލާމާތްކުރާ ޟަމީރާއި (النفس اللوامة) ، ނުބައިކަންކަމަށް ގޮވައިލާ އަމުރުކުރާ ނަފްސެވެ. (النفس الأمارة بالسوء)

ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ނަފްސުގެ ބާވަތްތައް ކަމުގައި ދޭހަވާ ގޮތެއްގައި އައިސްފައިވަނީ އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު ތިން ބާވަތުގެ ނަފްސެވެ. ބައެއް ޢިލްމުވެރިން މިއީ ނަފްސުގެ ބާވަތްތައްކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަތް ނަމަވެސް، ގިނަ ޢިލްމުވެރިން ދެކެވަޑައިގަންނަވަނީ އެއީ އިންސާނީ ނަފްސުގެ ސިފަތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންކަމުން މި ސިފަތަކާއި އަޅުގަނޑުމެންގެ މައުޟޫޢުގެ ގުޅުމަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ އަދި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި މި ސިފަތައް ވާރިދުވެފައި ވަނީ ކިހިނެއް ތޯއެވެ؟

މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވައެވެ. يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي الى ربك راضية مرضية (މާނައީ: އޭ ހިތްހަމަޖެހިގެންވާ ނަފްސެވެ! ރުހިގެންހުރެ، ރުހުން ލިބިގެންވާ حال، ތިބާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ حضرة އަށް އެނބުރިދާށެވެ.)

ހިތްހަމަޖެހިގެން ނުވަތަ ހަމަޖެހުމާއި އުފާވެރިކަން ލިބިފައިވާ ނަފްސަކީ އެ ނަފްސަކާ މެދު މާތް ﷲ ރުހިވޮޑިގެންވާ، އަދި އެ ނަފްސެއް ﷲ އާ މެދު ރުހިގެންވާ ނަފްސެކެވެ. އެ ނަފްސަކީ އިންސާނީ ޠަބީޢަތުގައި އެކުލެވޭ ޙައިވާނިއްޔަ ސިފަތަކުގެ މައްޗަށް ގަދަވެ، އެ ސިފަތައް ބަލިކޮށްފައިވާ ނަފްސެވެ. އެއީ އިންސާނާގެ ކިބައިގައިވާ ޣަރީޒާތައް ފުއްދުމުގައި މާތް ﷲ ކަނޑައެޅުއްވި ޙަލާލު ޙަރާމުގެ މިންގަނޑުތަކަށް ބަލައިގެން އުޅޭ ނަފްސެވެ. އެއީ އެ ނަފްސެއްގެ ފަރާތުން ހެޔޮކަމާއި އުޚުއްވަތްތެރިކަން މުޅި މުޖުތަމަޢަށް ފޯރުކުރާ ނަފްސެވެ. އަނެކުންގެ ޙައްޤުތަކަށް ރައްކާތެރިވެ، އަނެކުންގެ އިޙުސާސްތަކަށް އިޙުތިރާމުކޮށް، އެހެން މީހުންނާ އެކުލަވައިގެން އުޅޭ ނަފްސެވެ. އެއީ ހެޔޮ ކަމުގެ މަޞްދަރެވެ. އެއީ ޖަމާޢީ ދިރިއުޅުން އިޞްލާޙުގެ މަގަށް އަޅުވައި، ހެޔޮ މަގަށް މަގުދައްކާ އަލި ވޮށެވެ.

މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވައެވެ. ولا أقسم بالنفس اللوامة (މާނައީ: އަދި النفس اللّوّامة ގަންދެއްވައި ހުވާ وحى ކުރައްވަމެވެ. (ނޯޓު: النفس اللّوّامة އަކީ، ނުބައިކަންތައް ކުރާކަމުގެ މައްޗަށާއި، ހެޔޮކަންތައް ނުކުރާކަމުގެ މައްޗަށް، އަމިއްލަ نفس އަށް މަލާމާތް ރައްދުކޮށްކޮށް ހުންނަ نفس އެކެވެ.)

މިއީ އިންސާނާގެ ޟަމީރެވެ. މި ޟަމީރު އެކުލެވެނީ ދީނީ އިޢުތިޤާދާއި އަޚުލާޤީ ޤަބޫލުކުރުންތަކާއި އިޖުތިމާޢީ އުޞޫލުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މާތްﷲ އިންސާނާގެ ކިބައިގައި ލައްވާފައިވާ ޟަމީރަކީ ނުބައި މަގުތަކުން ދިއުމަށް އިންސާނާ ބޭނުންވާ ހިނދު، އެކަމުގެ ކުރިމަތީގައި އޮންނަ އެންމެ ބޮޑު ހުރަހެވެ. އިންސާނީ ޠަބީޢަތުގައިވާ އެދުންތަކާއި ބޭނުންތަކާއި އޭނާގެ ކިބައިގައިވާ ނޫރާނިއްޔަ ރޫޙާނީ ސިފަތަކާ ގުޅުވައިދެނީ މި ޟަމީރެވެ. އެކި މީހުންގެ ކިބައިގައި މި ނަފްސު ހުންނަނީ އެކި މިންވަރަށެވެ. އެ މީހަކު އުޅެ ބޮޑުވި މުޖުތަމަޢާއި، ޤަބޫލުކުރާ ޤަބޫލުކުރުންތަކުގެ އަސަރު މި ނަފްސުގެ މައްޗަށް ކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން ދީނީ އަގުކުރުންތަކުން ނެއްޓި، ދީނުގެ ޢަޤީދާ ދޫކޮށްލުމުން، ފާފައިގެ މައްޗަށް ހިތާމަކުޅައުމާއި ފާފަކުރެވުމުން ކުށްވެރިއެއްކަމުގެ އިޙުސާސްކުރެވުން ނެތިދެއެވެ. އެއްވެސް ކަހަލަ އަގުކުރުމެއް ޤަބޫލުނުކުރަނީ ނަމަ، އެ މީހެއްގެ ޟަމީރު މަރުވުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ.

މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވައެވެ. وما أبرىء نفسي إن النفس لأمارة بالسوء إلا ما رحم ربي إن ربي غفور رحيم (މާނައީ: އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ نفس ވެސް (ތުހުމަތުން) ބަރީއައެއް ނުކުރައްވަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، نفس އަކީ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ رحمة ލައްވައިފި ނަމަ، މެނުވީ، ނުބައިކަންތަކަށް އަބަދުވެސް އަމުރުކުރާ އެއްޗެއްކަން ކަށަވަރެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، رحيم ވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ.)

އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައިވާ އެދުންތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންނާއި އެހިނެހެން ޙައިވާނުންނާ ހިއްސާކުރާ ޞިފައެކެވެ. ކެއުމާއި ބުއިމާއި ޖިންސީ ގުޅުންތަކުން އަރާމު ލިބިގަތުމަށް ބޭނުންވުމެވެ. ދުނިޔޭގެ އަރާމާއި އުފަލަށް ބޭނުންވުމެވެ. އެދުންވެރިކަމާއި ދަހިވެތިކަމެވެ. ނުބައިކަންކަންމަށް އަމުރުކުރާ ނަފްސަކީ ދީނުގެ އިންތަކުން ބޭރުން، ޙަލާލަކަށް ޙަރާމަކަށް ބެލުމެއްނެތި އެ އެދުންތަކާއި ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށް ގޮވާލާ ނަފްސެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ހަވާ ނަފްސެވެ. އެ ނަފްސުގެ ލަގަން އޮންނަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އެދުންތަކާއި ޝަހުވަތްތަކުގެ އަތްމަތީއެވެ. އެ ނަފްސަކީ ދުނިޔޭގެ ލައްޒަތާއި އަރާމުގެ މަސްތުގައި ޖެހި، އެ އަރާމާއި ލައްޒަތުގެ ފަހަތުން ދުވާ ނަފްސެވެ. އެ ނަފްސަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ބުއްދިއާއި ހިތުގެ ލަގަން ޙަވާލުކުރެވިއްޖެ ނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންނަކީ އަބާއްޖަވެރިން ކަމުގައި ވާނެއެވެ.

ނަފްސުތަކުގެ މެދުގައި ތިލަފަތް ހަމަކުރުން

އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހާސިލުކުރަން އެންމެ އެދޭ ދަރަޖައަކީ ހަމަޖެހިގެންވާ، މާތް ﷲ ގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ލިބިފައިވާ ނަފްސުގެ ދަރަޖައެވެ. އެ ދަރަޖައަށް ވާޞިލްވެވޭނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޠަބީޢަތުގައިވާ އެދުންވެރިކަމާއި، ދުނިޔޭގެ އަރާމާއި ލައްޒަތަށް ބޭނުންވާ ބޭނުންވުމާއި މާތް ﷲ އަންގަވައި ބާވައިލެއްވި އުޞޫލުތަކުގެ މެދުގައި ތިލަފަތް ހަމަކުރެވިގެންނެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ އިންސާނީ ކޮންމެ ޣަރީޒާއެއްވެސް ޙަލާލު މަގަކުން ފުއްދޭނެ ގޮތް މެދުވެރިކޮށްދެއްވާފައެވެ. ޖިންސީ ޝަހުވަތު ކާވެނީގެ މަގުން ފުއްދޭއިރު، ކެއުމާއި ބުއިމުގެ ޝަހުވަތާއި، މުދަލާއި ފައިސާ ޖަމާކުރުމުގައި ޙަލާލު މަގުތައް ތަނަވަސް މަގުތަކެއްކަމުގައި ވަނީ ލައްވާފައެވެ. އެ ޙަލާލު މަގުތަކުން މި ޣަރީޒާތައް ފުއްދުމުން އިންސާނާއަށް މަތިވެރިކަން ހާސިލުކުރެވެއެވެ. ދީނުގެ ހަމަތަކާއި މިންތަކުން ނެއްޓި، ޝަހުވަތާއި އެދުންވެރިކަމަށް ބުއްދިއާއި ހިތުގެ ލަގަން ދޫކޮށްލައިފި ނަމަ، އިންސާނާ ވެއްޓެނީ ވަރަށް ދަށު ދަރަޖައަކަށެވެ.

ޟަމީރުގެ މިސާލަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތުގައި އަނދާ ވޮށެއްގެ މިސާލެވެ. އެ ވޮށް އަނދާ ނަމަ، ބައެއް ފަހަރު އެ ވޮށުގެ ހޫނުން ހިތުގައި ދިލަ ނަގާނެއެވެ. އެއީ ނުބައި ކަންކަމަށް އަރައިގަނެވި އެ ކަންކަމާ ގާތްވެވޭ ހިނދުގައެވެ. އެކަމަކު އެ ވޮށް ދިއްލޭނަމައީ، ތެދު މަގަށް އަނބުރާ އައުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނާނެއެވެ.

އެ ވޮށް ނިވިއްޖެ ތޯއެވެ؟ ދެން ހިތުގައި އޮންނާނީ އަނދިރިކަމެވެ. އެ ހިތުގެ ލަގަން ހަވާ ނަފްސާ ޙަވާލުވީއެވެ. އެ ހިތުގެ ސަމުގާއަކީ އެދުންވެރިކަމާއި ދުނިޔަވީ ބޭނުންތައްކަމުގައި ވެއެވެ. އެހެންވީމާ ޟަމީރުގެ އަލިކަން ނިވުނަ ނުދީ، އެ ހުޅުކޮޅު ރައްކާތެރިކޮށް، (ނިވެމުންދާ) އެ ހުޅުކޮޅަށް އިތުރު އަލިކަމެއް، ތާޒާކަމެއް ގެނައުމަށް މި މޫސުމުގެ ބޭނުން ހިފަމާތޯއެވެ؟

ބަރަކާތްތެރި ރަމަޟާންމަހުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޭނުންތަކާއި އެދުންތައް ކޮންޓުރޯލުކުރަމުން އެކަންކަމުން ނަފްސުތައް މަޙުރޫމުކުރަމުންދާ އިރު، އެ އެދުންތަކާއި ބޭނުންތައް ޙާޞިލްކުރުމުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ދީނީ ޤަބޫލުކުރުންތަކާއި އިޖުތިމާޢީ އަގުކުރުންތަކާއި ތަހުޒީބުގެ އުޞޫލުތަކަށް، ބުއްދިއާއި ހިތުގެ ލަގަން ދޫކުރުމަށް ނަފުސުތައް ހާނުވައި ތަރުބިއްޔަތުކުރަމާ ތޯއެވެ؟ އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައިވާ ގިނަގުނަ މައްސަލަތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޟަމީރު ބަލިކަށިވުމާއި، އަޅުގަނޑުމެންގެ އެދުންތައް ފުއްދުމުގައި ހަވާ ނަފްސަށް ލަގަން ދޫކޮށްލެވިފައިވުމުގެ ނަތީޖާއެވެ. ފާޙިޝް ޢަމަލުތައް ގިނަވެ، ފަސާދަ މުޖުތަމަޢުގެ ހުރިހާ ދިމާއަކަށް ފެތުރި، ރަޙުމުކުޑަކަމާއި ލާއިންސާނީ ޢަމަލުތައް ޢާންމުވެ، ފަރުދީ ޙައްޤުތަކާއި ޖަމާޢީ ޙައްޤުތަކަށް ބަލައިލުމެއްނެތުނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތައް ތަހުޒީބުކޮށް ތަރުބިއްޔަތުކުރުމުގައި އަޅުގަނޑުމެން ފެއިލްވީމައެވެ. އަނެއްކާވެސް ޣަފްލަތާއި ޖަހާލަތުގެ ނިދިން އަޅުގަނޑުމެންގެ ޟަމީރުތައް ހޭލައްވާލަދިނުމަށް ރަމަޟާން މަސް އަތުވެއްޖެއެވެ. ހޭލާނަމު ހެއްޔެވެ؟

ބަރަކާތްތެރި މޫސަމާއެކު، ހެޔޮ ބަދަލެއް

އަޅުގަނޑު ލިޔަން މިފަށާ ސިލްސިލާއަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޖުތަމަޢުގައި ހުރި މައްސަލަތަކަށް މުއައްސަސީ ފެންވަރެއްގައި ޙައްލު ހޯދުމުގެ ވާހަކަ ދެއްކުން މަޑުޖައްސާލުމަށް ފަހުގައި، ފަރުދީ ފެންވަރެއްގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތައް ހޭލައްވާލުމަށް ގޮވާލުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެކެވެ. ޢަދުލުވެރިކަމާއި ނަޒާހާތްތެރިކަމާއި، ހެޔޮ އަޚުލާޤު އަޅުގަނޑުމެންގެ އިޖުތިމާޢީ ދިރިއުޅުމާއި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ސިޔާސީ ވެށިން ފެންނަން އަޅުގަނޑުމެން އެދެމުއެވެ. އެކަމަށް ގޮވައިލާ އަޑުގަދަކުރުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ ޒާތީ ދިރިއުޅުމުގައި އެކަންކަން ތަންފީޒު ނުކުރަމުއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ބުއްދިއާއި ހިތުގެ ލަގަން ނުބައި ކަންކަމަށް އަމުރުކުރާ ނަފްސުގެ އަތް މައްޗަށް ދޫކޮށްލަނީ ވިސްނުމެއް ފިކުރެއްނެތިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޟަމީރު ކަތިލަމުންދަނީ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ އަގުކުރުންތަކުގެ ތަރަހަ ފުނޑުފުނޑުކޮށްލައިގެންނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތަކުގައި އިންޤިލާބު ގެނައުމުން، އެ އިންޤިލާބުގެ ހެޔޮ އަސަރު މުޅި މުޖުތަމަޢަށް ފޯރާނެއެވެ. ޢަދުލުވެރިކަމާއި، ނަޒާހާތްތެރިކަމާއި، ޢިއްފަތްތެރިކަމާއި، ހެޔޮ އަޚުލާޤަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އާދަތައްކަމުގައި ވެ، އެ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސުތައް ހާނުވައި ތަރުބިއްޔަތުކުރެވުމުން އެ ކަންކަން އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޖަމާޢީ ދިރިއުޅުމުގެ ޚާއްޞަ ސިފަތައްކަމުގައި ވެދެއެވެ. ދަންނައެވެ! ނަފްސުތަކުގެ އިންޤިލާބަކީ އިޖުތިމާޢީ އިންޤިލާބުގެ ފެށުމެވެ. އަދި މަޞްދަރެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

އަދަބުދިނުމަކުން ޙައްލެއް ލިބޭކަށް ނެތް!

ފޮޓޯ: ޢަބްދުﷲ އަބީދު

ދިވެހިންނަކީ (އެއްޒަމާނެއްގައި) ލޭ ފެނުމުން ބިރުން ހޭނެތޭ ބައެއްކަމަށް ގަބޫލުކުރަން އުނދަގޫ ވާ މިންވަރަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ހާލަތު ފުރޮޅިއްޖެއެވެ. މިއަދުގެ ހަގީގަތަކީ، ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައި (އެވްރެޖުކޮށް) ކޮންމެ އަހަރަކު، ހަތަރު މީހުން އެއްވެސް ޙައްޤަކާނުލައި މަރާލެވެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށްވެސް އެނގެއެވެ. މިއީ ބާ ވާހަކައެކެވެ. ވުމާއެކު އެ ޢަދަތުތަކަށް ކަޅިހުއްޓިފައި އިނުމަކުން ކުރާނެ ފައިދާ އެއް ނެތް ކަމަށް ތިބާ ގަބޫލުކުރާ ފަދައިން އަޅުގަނޑުވެސް ގަބޫލުކުރަމެވެ. އެކަމަކު އަޅުގަނޑު އެއްބަސްނުވާ ކަމެއްގެ ވާހަކަ ދަންނަވަންތޯއެވެ؟

ކޮންމެ މަރުގެ ހާދިސާއަކާއެކު ގަދަވެގެންދާ އަޑަކީ ކުށްކުރާ ފަރާތްތަކަށް އަދަބު ދިނުމުގެ ވާހަކައެވެ. ސަރުކާރާއި ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކާއި މީޑިއާގެ ސަމާލުކަން ހުއްޓެނީ އެ ދިމާލަށެވެ. ޢާއްމު ފަރުދުންނާއި މުޅި މަޖުތަމަޢުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަކުވާއަކީވެސް އެއީއެވެ. އެންމެ ބޮޑަށް އަޑުއުފުލަނީ ކުށްވެރިންނަށް އަދަބު ދިނުމަށެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ވާހަކަވެސް އެންމެ ގިނައިން ދެކެވެނީ އެ ފަދަ ދަނޑިވަޅުތަކުގައެވެ. (އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް މުހިންމުވަނީ ކުށަށް އަދަބު ދޭންވާ ހާލަތުގައި އެކަންޏޭ ހީވާ ކަހަލައެވެ.) މިއަދާ ހަމަޔަށް އައިއިރުވެސް، މަރުގެ ޖަރީމާތަކާއި، ކުށްކުރުމަށް ހުއްޓުމެއް އައިސްފައިނުވާ އެންމެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ މިއީއެވެ.

ކޮންމެ މުޖުތަމަޢެއްގެ ރާސްތާ ކަނޑައަޅަނީ އެ މުޖުތަމަޢުގެ ފަރުދުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއެވެ. ސިންގަޕޫރު އެ ހިސާބަށް ގެންގޮސްދިނީ އެބައިމީހުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއެވެ. މި ޤާއިދާގެ ދަށުން، އަޅުގަނޑުމެން މި ހިސާބަށް ގެނެސްދިނީވެސް ހަމަ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއެވެ. އޭރުވެސް ޢާއިލީ މައްސަލަތަކެވެ. ދަރިންނަށް އަޅާނުލުމެވެ. އަޅާނުލެވުނު ކުދިންވީ ކުށްވެރިންނަށެވެ. މިއަދުވެސް ކުށްވެރިނަށް ވަނީ ޢާއިލީ ލޯތްބާއި ތަރުބިއްޔަތު ނެތި ބޮޑުވާ ކުދިންނެވެ. ޒަމާނަށް އައި ބަދަލުތަކާއި ދުނިޔޭގައި ހިނގާ އޮއެވަރުތަކުގެ އަސަރެއް އޮތް ނަމަވެސް، އަސްލަކީ ހަމަ އެއް އަސްލެކެވެ. މައްސަލައަކީ ހަމަ އެއް މައްސަލައެކެވެ.

ނުވަދިހައިގެ އަހަރުތަކުގައި އެ ފަދައިން އަޅާނުލެވުނު ކުދިން، ބަޔަކު ހިލޭ ބެހި މަސްތުވާތަކެތި ބޭނުންކޮށް އޭގެ އަވައިގައި ޖެހުނީއެވެ. މަޑުމަޑުން އެ ޢަދަދު ގިނަވަމުން އައިސް، އެ ފަދަ ކުދިން އެކުވެ ގުޅުންތައް އުފައްދައި، ގޭންގްތަކޭ ކިޔުނު ކުށުގެ ހާލިތަކެއް އުފަންކުރީއެވެ. އެކުދިން އެކަންކުރީ ޢާއިލާގެ ތެރެއިން ނުލިބުނު އަޅާލުމާއި އެހީތެރިކަމާއި ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށެވެ.

2012 ވަނަ އަހަރު ގޭންގްތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކުރެވުނު ދިރާސާއިން ދައްކާގޮތުން، ޒުވާނުން ގޭންގްތަކާ ގުޅެނީ ނިސްބަތްވުމާއި އަޚުވަންތަކަމުގެ އިޙުސާސް ބޭނުންވާތީއެވެ. ރައްކާތެރިކަމާއި އައީޑެންޓިޓީއެއް ހޯދުމަށެވެ. ވަޒީފާއެއް ނެތުމުން އަމިއްލަ ޚަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށެވެ. މަސްތުވާތަކެތީގެ ސަބަބުންނާއި މަދަރުސާގައި ބުލީކުރުމުގެ ޝިކާރައަކަށްވެފައި ވުމުން އޭގެ ބަދަލުހިފުމަށާއި، ޢާއިލީ މައްސަލަތަކުން ދުރުވެ ހަމަ ނޭވައެއްލެވޭނެ ގޮތެއް ހޯދުމަށެވެ. މިއީ އެކުދިންގެ ވާހަކައެވެ. މުޖުތަމަޢުގެ ހާލަތު ގޯސްވުމަށް މެދުވެރިވި އަސްލު މައްސަލަތައް މި ދެންނެވުނީއެވެ. ހާލަތު ބަދަލުކުރަން ބޭނުން ނަމަ ހައްލުކުރަން ޖެހޭ އަސްލު މައްސަލަތަކަކީ މިއީއެވެ. ހައްލުކުރަން ފުރަތަމަ މަސައްކަތްކުރަންވީ މައްސަލަތަކަކީވެސް މިއީއެވެ. އާދޭހެވެ! ހައްލެއް ލިބޭނީ މި މައްސަލަތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިގެންނެވެ.

ހަނދާން ހުންނާނެ ފަދައިން، 1980 އަހަރުތަކުގައި ގެނެސެދޭން ފެށި ’ދިރިއުޅުމަކީ މިއީ ބާ‘ ސީރީޒްގައި، ޢާއިލީ މައްސަލަތަކާއި ދަރިންނަށް އަޅާނުލުމާއި، ހަރުދަނާ ކަމެއް ނެތް ދިރިއުޅުން ދައްކުވައިދިންކަން ހަނދާންހުންނާނެއެވެ. ރަނގަޅު ތަރުބިއްޔަތެއް ނުލިބޭ ކުދިންގެ އުޅުން ހުންނަ ގޮތް ދައްކުވައިދިން ’މަޖާ‘ މަންޒަރުތަކެވެ. އެ މަންޒަރުތަކަށް ހީހެދިއިރު، ހަމަ އެ ސީރީޒްއިން އަހަރުތަކެއް ފަހުން ފެންނާނީ ކޮން ހާދިސާތަކެއްކަމެއް ހިތަކަށްވެސް ނުގެނެވެއެވެ. (އޭގެ އަހަރުތަކެއް ފަހުން، 2007 ވަނަ އަހަރާ ހަމައިން ފެނުނީ ކުށާއި ކުށްކުރާ މީހުންނާއި ވައްކަމުގެ މަންޒަރުތަކެވެ.) ހަގީގަތަކީ ގޭންގުތަކަކީ، އޭރުވެސް އޮތް މައްސަލައިގެ މިއަދުގެ ހާލަތެވެ. އެހެންގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ ޢާއިލީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމުގެ ’އިވޯލްވެފައިވާ‘ މިއަދުގެ ހާލަތެވެ.

ޒުވާނުން ގޭންގްތަކާ ގުޅުމަށް މެދުވެރިވާ ކޮންމެ ސަބަބަކީ ޢާއިލާގެ ތެރެއިން ލިބެން ޖެހޭ؛ ނުވަތަ ޢާއިލާގެ ތެރެއިން އެހީތެރިވެ ޙައްލު ހޯދައިދޭން ޖެހޭ ކަންތައްތަކެކެވެ. ނުވަތަ ޢާއިލާގެ ތެރެއިން ކުރިމަތިވާ މައްސަލަތަކެކެވެ. ޢާއިލާއެއް އެއިން ކަމެއްގައި ނުކުޅެދިއްޖެނަމަ އެތަން ފޫބައްދަންޖެހޭނީ ތަޢުލީމީ ނިޒާމުންނެވެ. މަދަރުސާތަކަށް ނުވެއްޖެ ނަމަ، ދައުލަތުން ހަމަޖައްސާ ޚާއްސަ އެހެން އިންތިޒާމެއްގެ ތެރެއިންނެވެ. ނަމަވެސް މިއަދާ ހަމަޔަށްވެސް މި ނިޒާމުތައް މަސައްކަތެއްނުކުރެއެވެ. މަސައްކަތްކުރުވުމަށް ސަމާލުކަމެއްވެސް ނުދެވެއެވެ. އެންމެ ކުޑަމިނުން އެކުދިންގެ ވާހަކަތައް އަޑުއެހުނީވެސް، ގޭންގުތައް އުފެދި އެތައް ދުވަހެއް ވީ ފަހުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެންމެނަށްވެސް އެންމެ މުހިންމީ އަދަބު ދިނުމެވެ.

އަޅުގަނޑުވެސް އެއްބަހެވެ. ކުށަށް އަދަބުދޭން ޖެހޭނެއެވެ. އެކަމާ މެދު ސުވާލެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުގެ ނުކުތާއަކީ، ކުށަށް ވާޞިލުކޮށްދޭ ހުރިހާ ސަބަބުތަކެއް ހަނދާން ނައްތާލާފައި، ހަމައެކަނި ކުށްވެރިންގެ ފަހަތުން ދުވުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވާނީ، މުޖުތަމަޢުގައި ހިންގާ އެއްވެސް ޖަރީމާއަކަށް އަދަބު ނުދެވޭ މިންވަރަށް ހާލަތު ގޯސްވުމެވެ. ކުށްވެރިން އިންތިހާއަށް އިތުރުވުމެވެ. އެ ފަރާތްތަކުގެ ނުފޫޒާއި ބާރު ފެތުރުމެވެ. ނުވަތަ ހިތަށްވެސް ނުގެނެވޭ ފަދަ ކުށްތައް އުފަންވުމެވެ. މިއަދުވެސް ބައްލަވާށެވެ! މަގުމަތީގައި އެންމެންގެ ކުރިމަތީގައި މަރާލުމުންވެސް ހެކިބަސް ދޭނެ މީހަކު ނުވަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ކުރިން މި ދެންނެވި ހާލަތުގެ ކޮޅުމަތި ފެންނަން ފަށާފައިވާތީއެވެ. 2012 ވަނަ އަހަރުގެ ދިރާސާއަށް މައުލޫމާތު ދެމުން ޒުވާނަކު ބުނެފައިވެއެވެ. ”އަހަރެން ކުޑަ ފިސްތޯލައެއް ދުށީމެވެ. އެ ދުވަހު ވަރަށް ބިރުގަތެވެ. އެކަމަކު މިހާރު ބަޑިއެއް ވަރަށް ބޭނުމެވެ. އަހަރެން މަގުމައްޗަށް ނުކުމެ ބަޑިޖަހައި، އެތައް ބަޔަކު މަރާ ގޮތް ވަރަށް ގިނައިން ޚިޔާލުކުރެވެއެވެ. އަހަރެން މަރަން ބޭނުންވާ އެންމެން ސިކުނޑީގައި އެބަހުއްޓެވެ.“

ފަހަރުގައި ވިދާޅުވެވިދާނެއެވެ. ކުށަށް އަދަބު ދިނުމުން ކުށްކުރުމަށް ޖެހިލުންވާނެއެވެ. މިއީ ވަރަށް ހަނި ވިސްނުމެކެވެ. އިންސާނުން ކުށުން ދުރުވަނީ މައިގަނޑު ދެ ސަބަބަކަށްޓަކައެވެ. ހެއްދެވި ފަރާތުން އެކަމަށް ލިބިދާނެ ޢުޤޫބާތަކަށް ބިރުން، ނުވަތަ މުޖުތަމަޢުން ލިބިދާނެ އަދަބަކަށް ބިރުންނެވެ. މި ބިރުވެރިކަން ނަފްސުގެ ކިބައިގައި ދެމިއޮންނަނީ ކުރާ ކުށަށް މާއްދީ އަދަބު ދޭތީއެއްނޫނެވެ. އިންސާނާ ގަބޫލުކުރާ ގަބޫލުކުރުންތަކެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ކުށަށް މާއްދީ އަދަބެއް ލިބޭނެކަން ޔަގީންވީ ނަމަވެސް، ދިރިއުޅުމަށް ކުށްކުރުން ނޫން ގޮތެއް ނެތް ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވުމުން، ނުވަތަ ކުށަށް ދެވިހިފުމުން، އެ ބިރުވެރިކަން ފިލައިދާނެއެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، (އަދަބު ތަންފީޒުކުރެވޭ މަޖުތަމަޢެއްގައި ކަމަށްވިޔަސް) ކުށަށް ދެވިހިފާފައިވާ މީހުން، ކުށްކުރުމަށް ފަހު އަދަބުން ސަލާމަތް ވާނެ މަގުތައް ހޯދާނެއެވެ.

ކުށަކީ އިޖުތިމާޢީ މައްސަލައެކެވެ. މިއަދުގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު، އަދަބަކީ އެ މައްސަލައިގެ ހައްލެއް ނޫނެވެ. އަދަބު ދިނުމަކީ، މުޖުތަމަޢުގެ ނިޒާމުތަކުގެ ތެރެއިން ނުވަތަ ސަލާމަތީ ފަށަލަތަކުގެ ތެރެއިން ފޭދިގެން އަންނަ ނާދިރު ޙާލަތްތަކަށް އޮތް ފަރުވާއެކެވެ. އަދަބުދިނުން ކާމިޔާބުވާނީ މުޖުތަމަޢުގެ ހުރިހާ ނިޒާމުތައް ބަރާބަރަށް މަސައްކަތްކުރާ ހާލަތުގައެވެ. އެ ނިޒާމުތައް ވާގިނެތުމުން އަދަބު ދިނުމުގެ މާނައެއް ނޯންނާނެއެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައިވެސް އަދަބުގެ ފަލްސަފާއަކީ މިއީއެވެ.

މިއަދުގެ ހަގީގަތަކީ، ކުށުގެ ވާހަކަ ދެއްކުމުގައި އަވަދިނެތި ތިބޭއިރު، ކޮންމެ ދުވަހަކު ގޭންގުތަކަށް އާ ކުދިން ގުޅެއެވެ. އަދަބުދިނުމުގެ ވާހަކައިގައި އަވަދިނެތިވަނިކޮށް ކޮންމެ މަހަކު ގޭންގުތަކުގެ އާބާދީ ބޮޑުވެއެވެ. ވާނީވެސް އެހެންތާއެވެ. ޒުވާން ޢުމުރުގައި ޒުވާނާއަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް ގެންގުތަކުގެ ތެރެއިން ލިބެއެވެ. އަދި ކިއެއް ހެއްޔެވެ؟ އެ ކަންކަން ފުރިހަމަވާނެ ދެވަނަ ގޮތެއް އެ ކުދިންނަކަށް ނުވެސް ނެތެވެ. އެހެންކަމުން، މިއަދު ކުށްކުރި ޒުވާނާއަށް އަދަބުދޭއިރު، މާދަމާ ހަމަ އެކުށް ތަކުރާރުކުރާނެ އިތުރު ޒުވާނުން ތިބޭނެއެވެ. ވީއިރު އަދަބު ދިނުމުން މައްސަލައަށް ލިބޭނެ ލުޔަކީ ކޯބައިތޯއެވެ؟

ބައްލަވާށެވެ! ވޭތުވެދިޔަ ދިހަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި މަރާލެވުނު 40 މީހުންގެ ތެރެއިން 16 މީހުން މަރާލެވުނީ ގޭންގް މާރާމާރީގައެވެ. މަރުގެ ހުރިހާ މައްސަލަތަކަށް ބަލާއިރު، (މަދު މައްސަލައެއް ފިޔަވައި) ކޮންމެ މައްސަލައެއް ގޮސް ހުއްޓެނީ ގޭންގުތަކާ ހަމައިގައެވެ. އެހެންޏާ ބަދަލު ހިފުމަށެވެ. ނުވަތަ މަސްތުވާތަކެތި ހޯދުމަށެވެ. ނުވަތަ އެ ޖަރީމާ ހިންގުމުން ފައިސާ ލިބޭތީ، ފައިސާ ހޯދުމަށެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ، ގޭންގުތައް ރޫޅިއްޖެނަމަ މަރުގެ މައްސަލަތައް މުޅިންހެން ހުއްޓޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން ގޭންގްތައް ހުއްޓުވަން ބޭނުންނަމަ، ޒުވާނުން ގޭންގްތަކާ ގުޅޭ ސަބަބުތައް މުޖުތަމަޢުން ނައްތާލާށެވެ. ކުށްކުރުމުން، (ހަމައެކަނި) ކުށްކުރި ޒުވާނާއާއި އަދަބުގެ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ ޒުވާނާ ކުށަށް އަރައިގަތުމުގެ ކުރިން ކަޑައްތުކުރި މަރުޙަލާތަކާއި ތަޙަންމަލު ކުރި ކަންތައްތަކާއި ހާލަތްތަކާ ދޭތެރޭ ވިސްނާލާށެވެ. އެކަންކަމަށް ސަމާލުކަންދީ އެހީތެރިވެދޭށެވެ. ގޭންގްތަކުގެ ތެރެއިން ކުށަށް އަރައިނުގަނެ ބޭނުންތައް ފުއްދިދާނެ ކަމާއި ރައްކާތެރިކަން ލިބިދާނެކަން އަންގައިދޭށެވެ. އެކަން އިހުސާސްކޮށްދޭން ސަމާލުކަންދޭށެވެ!

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

 

”މޯލްޑިވިއަން ޑްރީމް“

ހުސް މައްސަލައެވެ! ޚިދުމަތް ހޯދުމަށް އިދާރާއަކަށް ވަނަސް ޝަކުވާއެވެ. ފަރުވާ ހޯދަން ހަސްފަތާލަކަށް ދިޔަސް، ހިތްހަމަނުޖެހޭ ކަންތައްތަކެވެ. ބަލާލީ ހަމަ ކޮންމެ ދިމާލަކުންވެސް ފެންނަން ހުރީ ރަނގަޅުކުރަން ޖެހޭ ކަންތައްތަކެވެ. ޢާއިލާއާއި މުޖުތަމަޢާއި، މުޅި ޤައުމުގައިވެސް އިޞްލާހަށް ބޭނުންވެފައިވާ މައްސަލަތަކެވެ. މި ބުނުމާ މެދު ދެވަނަ ބަހެއް ބުނާނެ ފަރާތެއް ހުންނާނެއެކޭ ހިތެއް ނުބުނެއެވެ. އެކަމަކު ދަންނަވަންތޯއެވެ؟ މި ހުރިހާ ކަމަކަށްވުރެ މާ ބޮޑު މައްސަލައެއް އެބައޮތެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހިންގެ ދިރިއުޅުމުގެ އުއްމިދެވެ. ”މޯލްޑިވިއަން ޑްރީމް“އެވެ.

ދިވެހި ޒުވާނަކު ވަރަށް ތިލަ ޢިބާރަތްކޮޅަކުން ”މޯލްޑިވިއަން ޑްރީމް“ ސިފަ ކޮށްދީފައިވަނިކޮށް އަޅުގަނޑު ދުށީމެވެ. އެ ޒުވާނާ ބުނެފައިވެއެވެ. ”އޯލެވެލް ނިންމާލުމަށް ފަހު ކޮލެޖަކަށް ދަރިވަރުވެ، ސެޓްފިކެޓް ބޮނޑިއެއް އެއްކުރުމެވެ. އެއަށްފަހު ސަރުކާރު ނުވަތަ އަމިއްލަ އޮފީހަކުން ވަޒީފާއެއް ހޯދުމެވެ. އެއަށްފަހު ސައިކަލެއް ގަތުމެވެ. އެއަށްފަހު އަންހެން ކުއްޖަކާ ހިތާވެ، ކައިވެނިކުރުމެވެ. އެއަށްފަހު އެގޮތުގައި (މުސާރައިގެ އަޅުވެތި ދިރިއުޅުމެއްގައި) އުޅެ ފަސްދަށަށް ދިޔުމެވެ. އަހަންނެއް މި ފަދަ އުއްމީދެއްގައި ދިރިއުޅޭކަށް ނެތީމެވެ.“

ދިވެހި ޤައުމާ މެދު މިއަދު އޮތް އެންމެ ބޮޑު ނާއުއްމީދަކީ، ހަރުދަނާކަމުގެ ސިފަ ނިސްބަތްކުރެވޭ ޒުވާނުންނާއި ހަރު މީހުން، ޤައުމާ މެދު ހުވަފެންތައް ނުދެކޭ ކަމެވެ. ޤައުމުގައި ހުރި މައްސަލަތައް ހައްލުކުރުމަށް ފިޔަވަޅުއަޅަން ނުކެރި ’ފިނޑި’ވެފައިވާ ކަމެވެ. ހަރުދަނާ ޒުވާނުންގެ ކިބައިގައި އިޞްލާހަށް މަސައްކަތް ކުރުމުގެ ވިސްނުން ނެތް ކަމެވެ. ތިމާ ޝައުގުވެރިވާ ރޮނގަކުން ނުވަތަ ދާއިރާއަކުން ކުރިއެރުމެއް ހޯދާ ދިނުމުގެ ޚިޔާލާތު ނެތް ކަމެވެ. ހަމަ އެކަނި ލިބޭ މުސާރައަށް ވިސްނައި ވަޒީފާ އިޚުތިޔާރުކޮށް، ދުވާލުގެ ފުރަތަމަ ދަން، އެހެން މީހަކު ހަވާލުކުރާ މަސައްކަތެއްގައި ހޭދަކުރުމަށް ފަހު، ނުރަސްމީ ގަޑީގައި ކޮފީ މޭޒުތައް ފަޅުފިލުވުމެވެ.

އިޞްލާހަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ ’ސިޔާސީ‘ މަސައްކަތެކެވެ. ނަމަވެސް އެއީ، ހަމައެކަނި މައިދާންތަކުގައި ޕޯޑިއަމްތައް ބަހައްޓައިގެން ޚިޔާލުފާޅުކުރުމެއް ނޫނެވެ. އިޞްލާހީ މަސައްކަތަކީ، އަށްގަޑިއިރު ވަންދެން މޭޒު ކައިރީ ލިޔެކިޔުންތަކާއެކު ހޭދަކުރުން ހާ ފަސޭހަކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. އެއީ ބުރަ މަސައްކަތެކެވެ.

ހަރުދަނާ މީހުން، އިޞްލާހީ ސިޔާސީ މަސައްކަތަކީ ’ފަކުރެކޭ‘ ހީކުރާ ނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ހުސްކަން ފުރާނީ އެހެން ބައެކެވެ. ފަންނުވެރި ސިކުނޑިތަކާއި ޤައުމާ މެދު ހުވަފެން ދެކޭ ހަރު މީހުން، އިޞްލާހީ ސިޔާސީ މަސައްކަތުގައި ’ސްޓްރެޓެޖިސްޓުން’ނާއި، ’ލީޑަރުންނަށް’ނުވެ، ކަންނެތްކަން އިސްކުރުމުން، ދެން އުފެދޭ ހުސްކަން ފުރާނީ ދިވެހި މުޖުތަމަޢުން މި ފެންނަ ފަދަ ’އެކްޓިވިސްޓުން‘ އެކަންޏެވެ. ދިވެހި މުޖުތަމައުން ފެންނަނީ އެ މަންޒަރެވެ.

ޢަމަލުގެ ފެށުމަކީ ވިސްނުމަށް ވީ ފަދައިން އިޞްލާހުގެ ފެށުމަކީ ސިޔާސަތު ބަދަލުވުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންވެސް ޤައުމުގައި ހުރި މައްސަލަތަކާ މެދު އިއްތިފާޤު ވަމެވެ. މާނައަކީ މިހާރު ހުރި ސިޔާސަތުތަކާ ދެކޮޅު ވުމެވެ. ވީއިރު، މިއަދު ގެ ހާލަތާ މެދު އިދިކީލަ ސިކުނޑިތައް ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމުގައި ހަރަކާތްތެރިވާން ފެށުން؛ ޤައުމު އެދޭ ހެޔޮ ބަދަލުގެ ފެށުމަށް ނުވާންވީ ސަބަބެއް ނެތެވެ.

ނަމަވެސް އެ ބަދަލު ގެނެވެން އޮތީ، ތިމާ އުޅެ، ނިމިދާން އޮތް މުޖުތަމަޢަށް ކޮންމެވެސް ކަމެއް ކޮށްދިނުމުގެ ވިސްނުން އިސްކޮށްގެންނެވެ. ތިމާގެ ދަރީންނަށް މޭވާ ލިބޭނެ ކޮންމެވެސް އޮށެއް އިންދައިގެންނެވެ. ކޮންމެ ފަރުދަކަށް، މުޅި ޤައުމު އޭނާއަށްޓަކައި ކަރުނައަޅާ ފަދަ މީހަކަށް ނުވެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އެ އުއްމީދުކުރާ ހިތްތައް ގިނަވެއްޖެ ޤައުމެއްގެ އުފާވެރިކަން ހިތަށް ގެންނަވާށެވެ. ދިވެހި ޤައުމުގައި އުއްމީދުގެ އުފާވެރިކަން ނެތީ، ތިމާ ދުށް ވަރަށްވުރެ ރަނގަޅު މުޖުތަމަޢެއް ދޫކޮށްފައި ދިޔުމުގެ ވިސްނުން ނެތީމައެވެ.

ޒުވާން އެކުވެރިންނޭވެ! ”ޤައުމު ތިމާއަށް ކޮށްދެނީ ކޮން ކަމެއްތޯ ނުބާލާ؛ ތިމާއަށް ޤައުމަށް ކޮށްދެވޭނީ ކޮން ކަމެއްތޯ ބަލާށޭ“ ބުނެވޭ ބަހަށް ’ޗޮކެއް‘ ކަނޑާލިޔަސް، އެއީ ތެދު ވާހަކައެކެވެ. އެއްޒަމާނެއްގައި، މުޅި އިންނާސާނިއްޔަތުވެސް އެ ފަދަ ވިސްނުމެއްގައި ހަމައެކަނި ތިމާގެ ދިރިއުޅުމަށް، މުޅި ވިސްނުމާއި ހަކަތަ ހޭދަކޮށް އުޅުނެވެ. ނަމަވެސް އާޚިރުގައި އެހެން މީހުންނާ އެކުވެ، މުޖުތަމަޢެއް ދަމަހައްޓަށް މަޖުބޫރުވީއެވެ. ތިމާ އަށް ޤައުމަށް ކޮށްދެވޭނީ ކޮން ކަމެއްތޯ ބަލަށޭ ބުނެވެނީ އެކަމުން ފިލާވަޅު ދަސްކޮށް އިންސާނުން ލިބިގަތް ފަލްސަފާވަރިކަމުންނެވެ. ހަމަޖެހޭ ދިރިއުޅުމެއް އުޅެވޭނީ ހަމަޖެހޭ މުޖުތަމަޢަކަށް ނިސްބަތްވެގެންނެވެ. މިއަދުގެ މުޖުތަމަޢަށް ނިސްބަތްވާ ހަމަ ކޮންމެ މީހަކު، މުޖުތަމަޢުގެ ހާލަތާ މެދު ނުތަނަވަސްކަން އިޙުސާސްކުރަނީ އެހެންވެއެވެ. ވުމާއެކު، މުޖުތަމަޢުން އުފާވެރިކަން ފެންނަން ބޭނުން ނަމަ، ޤައުމާ މެދު އުއްމީދު ކުރާށެވެ. ޤައުމާ މެދު ހުވަފެނެއް ދެކޭށެވެ. މުސާރައިގެ އަޅުވެތިކަމުން ވީއްލި އުއްމީދީ އުފާވެރި ހީވާގިކަމަށް މިސްރާބު ޖަހާށެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

ބޭނުންވަނީ ތަރައްޤީ ހެއްޔެވެ؟

ފޮޓޯ: ޢަބްދުﷲ އަބީދު

”ތަރައްޤީ“، މި ބަހުގެ މަފްހޫމަކީ ކުރިއެރުމެވެ. އެއް ޙާލަތުން، އެއަށްވުރެ ރަނގަޅު ޙާލަތަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. ވުމާއެކު، އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގެ ހެދި ބޮޑުވުމަކީވެސް ތަރައްޤީއެވެ. އިންސާނެއްގެ ޢުމުރާއި ޖިސްމާނީ ހެދި ބޮޑުވުމާ ގުޅޭގޮތުން، އޭނާގެ ވިސްނުމާއި ފިކުރަށް؛ ޢަމަލުތަކާއި މުޢާމަލާތުތަކަށް އަންނަ ކުރިއެރުމަކީވެސް ތަރައްޤީއެވެ. މިއަށް ވުރެ ތިލަކޮށްލާ އިރު، ކިޔަވާ ދަރިވަރަކު އެއް ކިލާހުން އަނެއް ކިލާހަށް ބަދަލުވާ ބަދަލުވުމަށްވެސް ތަރައްޤީއޭ ކިޔިދާނެއެވެ. އަދި ހަމަ އެހެންމެ، ވަކި ފަރުދެއްގެ އާމްދަނީއަށް އިތުރުވާ އިތުރުވުމަށާއި، ވަޒީފާގެ ކުރިއެރުންވެސް، ކުރިން ބުނެވުނު މަފްހޫމްގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ. މިފަދަ އެތައް މާނައެއް ހަމަ މި މަފްހޫމްގެ ތެރެއަށް އިތުރުވެސްކުރެވިދާނެއެވެ.

ނަމަވެސް މި މަޒުމޫނުގައި ތަރައްޤީ މާނަކުރާނީ، މުޖުތަމަޢޭ ކިޔުނު އިންސާނީ ބައިގަނޑަކަށް ނިސްބަތްވާ ވަކިވަކި ފަރުދުންތައް ޖަމްޢުކޮށް، އެއިން ކޮންމެ މީހެއްގެ ދިރިއުޅުމުގެ ޙާލަތަށެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ އިންސާނީ ތަރައްޤީގެ މާނައިގައެވެ. ދިވެހި ބަހުގައިވެސް ”ތަރައްޤީ“، މި ލަފްޒު ބޭނުންކުރެވެނީ މި މާނައިގައެވެ. އެހެންކަމުން، މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުމާ ބީރަށްޓެހި، ދޭހަ ކުރަން އުނދަގޫ މާނައެކޭ ނުދެންނެވޭނެއެވެ.

އެހެންކަމަށްވާނަމަ، ތަރައްޤީގެ މާނައަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ އެއީ ކުރިންވެސް ބުނެވުނު އާމްދަނީއަށް ލިބޭ ކުރިއެރުންތޯއެވެ؟ ނުވަތަ ތަފާތު ކުލަތަކާއި ފަރުމާތަކުގެ ބިނާތަކުން ޒީނަތްވެފައިވާ، ރަށްތަކުގެ މަލަމަތިތޯއެވެ؟ ނޫންނަމަ، ތާރު އަޅާ އޮމާންކުރެވިފައިވާ މަގުތަކާއި، އެ މަގުތަކުގެ އަޑީގައި ވަޅުލެވިފައިވާ ނަރުދަމާ ނިޒާމުތައްތޯއެވެ؟ ބޮޑުހިލަ ޖެހި ބަނދަރުތަކާއި ރަބަރު ވިނައިގެ ދޫލަތައް ފަތުރާލެވިފައިވާ ކުޅިވަރު ދަނޑުތައްވެސް ހަމ މި ލިސްޓުގައި ހިމެނޭތޯއެވެ؟ ނުވަތަ މި ލިސްޓު މިއަށްވުރެވެސް ދިގުވާނެތޯއެވެ؟

މި ސުވާލުތަކަށްވުރެ ކުރިން ދެނެގަންނަން ޖެހޭ، އަދި ހަނދާންކުރަން ޖެހޭ ޙަޤީގަތަކީ، އިންސާނާއަކީ މުދަލާއި ކުރިއެރުމާއި ފަސޭހައަށް ލޯބިކުރުން ބޮޑު މަޚްލޫޤެއްކަމެވެ. ދުނިޔެ ފެށުނީއްސުރެ މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އެ އިންސާނާ މަޝްޣޫލުވެފައިވަނީ ކުރިއެރުމާއި ފަސޭހަކަން ހޯދުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތްތަކުގައެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ބައެއް ޒަމާންތަކުގައި، ތަރައްޤީއަށްޓަކައި ކުރެވުނު ހަނގުރާމަތަކާއި ހިންގުނު ލޭއޮހޮރުވުންތައްވެސް ތާރިޚު ދެކެފައިވެއެވެ. އާދޭހެވެ! ވައްތަރުގެ ގޮތުން ކިތަންމެ އެއްގޮތް ނަމަވެސް، ކޮންމެ އިންސާނަކީ ތަފާތު މީހެކެވެ. ކޮންމެ މީހެއްގެ އެދުންތަކާއި ކަންބޮޑުވުންތައް، އަނެކާގެ އެ އިހުސާސްތަކާ މުޅިން ތަފާތުވާނެއެވެ. ހަމަ އެއް ހާލަތެއްގައި، ތިމާއަށް މުހިންމުވާ ކަންތައްތައް އަނެކާއަށް މުހިންމު ނުވެދާނެއެވެ. މުހިންމުވުން ލާޒިމެއްވެސް ނޫނެވެ. ފަހަރުގައި އެކަންކަމަކީ އަނެއް މީހާގެ ކުރިމަތީގައި ބޭކާރު ކަންތައްތަކަކަށްވެސް ވެދާނެއެވެ. މި ހަޤީޤަތްތައް ދަފަރާކުރެވިއްޖެ ނަމަ، އެއީ ހަމަނުޖެހުމަށް ކޮށިގެންދާނެ މަގެކެވެ.

އެންމެން ތަފާތުވުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައިވާ ހަމައެކަނި އެއްގޮތްކަމެވެ. މި ތަފާތުތަކުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވާ އެންމެ ބޮޑު މައްސަލައަކީ ”ޙަޤީގަތް އޮޅުމެވެ.“ އިންސާނާގެ އެދުންތަކާ ގުޅިފައިހުރި ކަންތައްތަކުގައި މި ކަން ވަރަށް ރަނގަޅަށް ފާހަގަވެ ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. ”ތަރައްޤީ“ގެ މަފްހޫމަކީ އެފަދަ އެއް މިސާލެވެ. ނަމަވެސް ތަރައްޤީއާގުޅޭގޮތުން ފާޅުކުރެވޭ ކޮންމެ ޚިޔާލަކީ، އެ މީހެއްގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތާ ގުޅިގެން އުފެދިގެން އަންނަ ޖަޒުބާތުގެ އޮއެވަރުތަކާ ގުޅިފައިވާ ޝުޢޫރުތަކެކެވެ. ވުމާއެކު، އެކަމުގެ ޙައްސާސްކަން ހަނދާނުގައި ބަހައްޓަން ޖެހެއެވެ. އެ ސަބަބަށްޓަކައި، އެ ފަދައިން ފާޅުކުރެވޭ ޚިޔާލުތަކުގެ ތެރެއިން، ރަނގަޅާއި ނުބައި ވަކި ކުރުމަކީ ދަތިކަމެކެވެ. އޭގެތެރެއިން އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތް ދެނެގަތުމަކީ އަދި މާ އުނދަގޫ ކަމެކެވެ.

(ކުރިން ބުނެވުނު ސަބަބާ ހުރެ)، ތަރައްޤީގެ މާނަ އޮޅިފައިވަނީ މިއަދު އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. މީގެ ޒަމާންތަކެއް ކުރިއްސުރެވެސް އެކަން އޮތީ ހަމަ އެހެންނެވެ. އޭރުވެސް އަދި މިއަދުވެސް، ގިނަ ބަޔަކަށް ތަރައްޤީ ވިސްނެނީ މުދަލާއި ފައިސާއިން ލިބޭ ތަނަވަސްކަމުގެ މާނައިގައެވެ. ނުވަތަ، (ޤައުމެއްގެ ނިސްބަތުން ވިސްނާއިރު) ޤައުމުގެ އަފްރާދުންގެ އާމްދަނީ އިތުރުވުމާއި، މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި ދައުރުވާ މުދަލާއި ފައިސާ އިތުރުވުމުގެ މާނައިގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ތަރައްޤީއަކީ ހަމައެކަނި މި ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. މި ކަންކަމަކީ ހަމައެކަނި ވަޞީލަތްތަކެކެވެ. އެހެންގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ ތަރައްޤީވެފައިވާ މުޖުތަމަޢެއްގެ ސިފަތަކެކެވެ. ވީއިރު ތަރައްޤީ ޙާސިލުކުރުމަށް، ފުރަތަމަ ކަންތައްތަކެއްގެ ގޮތުގައި މި ކަންކަން އިސްކުރުމަކީ، ނުފިރުކެވެނީސް ދުވަން އުޅުން ފަދަ ކަމެކެވެ.

ވިސްނަވާލައްވާށެވެ. ތިބާ އަތުގައި ދުއްވާ އެއްޗެއް އޮތްނަމަވެސް، އެ ދުއްވަން ނޭނގޭ ނަމަ، ނުވަތަ، އެ އެއްޗެއްގެ އެހީގައި ދެވޭނެ ތަނެއް ނެތް ނަމަ، އޭގެ ބޭނުމެއް އޮންނާނެ ހެއްޔެވެ؟ ހަމަ ޔަގީނުންވެސް އޭގެ ބޭނުންހިފި، އެއިން ފައިދާއެއް ކުރާނީ އެ އެއްޗެއް ބޭނުންކުރަން އެނގުމާއެކު، ބޭނުންކުރަން ޖެހޭ ސަބަބުތަކަކާއި ބޭނުންކުރެވޭނެ ފުރުސަތުތަކެއް ހުރެގެންނެވެ. ހަމަ މި ބީދައިން ތިމާގެ މިލްކިއްޔާތުގައި ކިތަންމެ ފައިސާއެއް ހުރި ނަމަވެސް، އެއިން ގަންނާނެ މުދަލެއް ނުވަތަ ޚިދުމަތެއް ނެތް ނަމަ އެ ފައިސާއިން ލިބޭނެ ފައިދާއެއް އަދި ފަސޭހައެއްވެސް ނޯންނާނެއެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ ކިތަންމެ ގިނަ މުދަލަކާއި ޚިދުމަތްތަކެއް ހުރިނަމަވެސް، އެކަންކަން ލިބިގަތުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ނެތްނަމަ، ދެންވެސް ލިބޭނެ ފަސޭހައެއް ނޯންނާނެއެވެ.

ތަރައްޤީގެ ޙަޤީޤީ މާނަ ދެނެގަނެވެން އަންނަނީ މި ނަޒަރިއްޔާތުގެ އަލީގައެވެ. މި ނަޒަރިއްޔާތުގެ ސަބަބުން، ވަކި ވަކި ފަރުދުންނަށް ބޭނުންވަނީ ހަމަ އެކަނި މުދަލާއި ޚިދުމަތްތައްކަމަށް ގަބޫލުކުރުމުގެ ހަނި ވިސްނުމުން ވީއްލީ، ކޮންމެ ފަރުދެއްގެ މިނިވަންކަމާއި އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރާއި ބާރު ތަންފީޒުކުރެވޭނެ ފުރުސަތުތައް ހޯދައިދިނުމުގެ މުހިންމުކަމަށް ލޯހުޅުވައިދެއެވެ. ވަކިވަކި ފަރުދުންގެ ހުނަރާއި ޤާބިލުކަން އިތުރުކުރުމުގެ މުހިންމުކަން އަންގައިދީ، ހަމަހަމަކަމާއި އިންސާނީ ކަރާމާތުގެ މަތިވެރި ސިފަތައް އުފުލިގެންދެއެވެ. އޭގެ އިތުރުން، މުދަލާއި ފައިސާއަކީ ހަމައެކަނި، އިންސާނަކަށް ލިބިގެންވާ ފުރުސަތުތަކަށް ވާޞިލުވުމަށް މެދެވެރިވާ ވަޞީލަތެއްކަން ދެނެގަނެވެއެވެ.

ތަރައްޤީވަނީ އިންސާނާއެވެ. އިންސާނީ ތަރައްޤީއަކީ، އޭނާ އަގުކުރާ ދިރިއުޅުމައިގެން ކުރިއަށްދިޔުމަށް ތަނަވަސްވެފައިވާ ފުރުސަތުތައް އިތުރުވުމެވެ. މި ނަޒަރިއްޔާތު އިސްކަންދެނީ ރައްޔިތުންނަށް ބޭނުންވާ ޚިދުމަތްތަކާއި މުދާ އިތުރުކުރުމަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ކޮންމެ ފަރުދެއްގެ ގާބިލުކަމާއި ކުޅަދާނަކަން އިތުރުކޮށްދީ، އޭނާގެ ދިރިއުޅުމައިގެން ކުރިއަށް ދިއުމުގެ މިނިވަންކަން ހޯދައިދިނުމަށެވެ. ތަރައްޤީ ވެފައިވާ މީހަކު ނަމަ، އެމީހެއްގެ ދިރިއުޅުން ކުރިއަށްގެންދާނެ ގިނަ މަގުތަކެއް ފެންނާނެއެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، އެއިން ކޮންމެ މަގަކުން ކުރިއަށްދިޔުމުގެ ކުޅަދާނަކަން އޭނާގެ ކިބައިގައި ވާނެއެވެ. އޭނާގެ ދިރިއުޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ގޮތް ނިންމުމަށް ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރުތައް ގިނަވާނެއެވެ. ދިރިއުޅުމުގައި އޭނާއަށް ކުރެވޭނެ ކަންތައްތަކުގެ ދާއިރާ ތަނަވަސްވެގެންވާނެއެވެ.

މި ހުރިހާ ކަމެއް ބިނާވެގެންވަނީ މައިގަނޑު އަސާސްތަކެއްގެ މަތީގައެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ، ތަރައްޤީ ކަށަވަރުކުރެވޭނީ އެމީހަކު ދިރިއުޅޭ މުޖުތަމަޢެއްގައި ވަކި ޚާއްސަ އަސާސީ ސިފަތަކެއް ވަކި މިންވަރަކަށް ހުރެގެންނެވެ. އޭގެތެރެއިން އެއް އަސާސަކީ، މުޖަތަމަޢުގެ ކޮންމެ ފަރުދަކަށްމެ ކަމޭހިތިގެންވުމާއި ހަމަހަމަ ފުރުސަތުތައް ލިބިގެންވުމެވެ. އެ މީހެއްގެ ދިރިއުޅުން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ބޭނުންވާ ޟަރޫރީ ޙާޖަތްތައް ފުއްދުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ މުދަލާއި ޚިދުމަތްތައް ލިބެންހުރުމާއިއެކު، އެ ކަންކަން ލިބިގަނެވޭނެ ފުރުސަތުތައް ތަންވަސްވެގެންވުމެވެ. އެއަށް ފަހު، އާމްދަނީ ހޯދުމާއި މުދާވެރިވުމުގައި މުޖުތަމަޢުގައި ބައިވެރިވެވޭނެ މާހައުލެއް އުފެދިފައިވުމާއި، ކޮންމެ ފަރުދަކުމެ އެކަމުގައި ފުރިހަމައަށް ބައިވެރިވުމަށް ހުރަހެއް ނެތުމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ މީހަކު އެއްގޮތަށްވުރެ ގިނަ ގޮތުން އަނެކާއާ ގުޅިފައިވުމާއެކު، އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ މީހަކުވެސް ދިރިއުޅެންޖެހިފައިމިވަނީ، (އެހެން ފަރުދުންނާއެކު) ލާމެހިފައިވާ މުޖުތަމަޢެއްގައެވެ. ތަރައްޤީގެ ހަޤީޤީ ނަޒަރިއްޔާތުގައި، މިދެންނެވި ސިފަ ދެމެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަރުދުންނަށް ހޯދައިދެއެވެ. އެގޮތުން، ތިމާއަށް އަސަރު ފޯރާފަދަ ކޮންމެ ނިންމުމެއް ނިންމުމުގައި އެހެން ފަރުދުންނާއެކު ބައިވެރިވެ ބަސްބުނުމުގެ ބާރު ލިބިދެއެވެ. އަދި އެ ނިންމުންތައް ޙަޤީޤަތަކަށް ހެދުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތްތަކުގައި ބައިވެރިވެ އުޅުމާއި، ނިސްބަތްވުމާއި، އިޖުތިމާޢީ ދުޅަހެޔޮކަމަކީވެސް މި ނަޒަރިއްޔާތުގެ އަސަސީ ސިފަތަކެވެ. ވުމާއެކު، ތިމާގެ ދިރިއުޅުމުގެ ކުރިއެރުމަށް ބޭނުންވާ ކަންކަން ރާވައި ހިންގުމުގައި ބައިވެރިވެ، ތިމާގެ ބޭނުންވުންތަކާ ބައްދަލުކުރުމަށްޓަކައި، އެކަންކަމަށް އެކަށޭނަ ނުފޫޒު ފޯރުވޭނެއެވެ. އަދި އެކަންކަން ޙާސިލުވުމަށްފަހު، ކުއްލިއަކަށް ނެތިގެން ނުދާނެކަމުގެ ރައްކާތެރިކަމާއި ޔަގީންކަން ކޮންމެ ފަރުދަކަށްމެ ލިބިގެންވާނެއެވެ.

އަމިއްލަ ނަފްސާ ސުވާލުކޮށްލައްވާށެވެ! އަޅުގަނޑުމެންގެ ޙާލަތު ހުރީ މިފަދައިން ތޯއެވެ؟ އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރޭގައި މި އަސާސްތައް ނުވަތަ ސިފަތައް ޤާއިމުވެފައި ވޭތޯއެވެ؟ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ޙާލަތާއި، ދީމިޤްރާޠީ ވެށީގައި ކަން ހިނގަމުންދާ ގޮތަށް ވިސްނާލާ އިރު، މި މުޖުތަމަޢުގައި އެ އަސާސްތައް ޤާއިމްވެފައިވާކަމަކަށް އަޅުގަނޑަކަށް އެއްބަހެއް ނުވެވޭނެއެވެ. ސަބަބުތައް ވަރަށް ގިނައެވެ. އެހެންކަމަށް ވާނަމަ، އެ އަސާސްތައް ޤާއިމުކުރުމަށް އިސްކަންދެވެންވާނެ ނޫންތޯއެވެ.؟ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމާއި ސިޔާސަތުތައް ތަންފީޒުކުރުމުގައި އެކަމަށް ސަމާލުކަންދެވޭ ތަން ފެންނަން ވާނެ ނޫންތޯއެވެ؟

އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންވެސް ކުރިއެރުމަށް އެދެމެވެ. އެ އެދުން އިމެއް ނެތް މިންވަރަށް ފުޅަލެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަޒަރިއްޔާތު އިންތިހާއަށް ހަންޏެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ކަންކަން ޙާސިލުކުރަނީ އުންމީދުކުރާ އަމާޒަކަށް ބިނާކޮށް އެކަށައަޅާ ތަޞައްވުރެއްގެ އެހީގައެވެ. އެ ތަޞައްވުރު އަމާޒާ އެކަށީގެންނުވާ ނަމަ، ކުރެވޭ އުންމީދާއި ޙާލަތު ބައްދަލެއް ނުވާނެއެވެ. އެހެން އެވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން ކޮށިވެގެންކަމަށް ގަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން ނުފޫޒުން އެއްކިބާކޮށް، ސިކުނޑިތައް ހުޅުވާލަންޖެހޭކަމަށް ދެކެމެވެ. ބަޔަކު ދައްކާ އަސްކަންޏެއްގެ ހިޔަލުގައި ނުހުރެ، އަމިއްލަ ފުރާޅުގެ ހިޔަލަށް ޖެހިލާ، މެންދުރުގެ ގަދަ ހޫނުގައިވާ އަވާމެންދުރަށް ލޯ ދިނުން ހުއްޓާލަން ޖެހޭކަމަށް ގަބޫލުކުރަމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން ބައްޓަންވެފައި ވަނީ ޙަޤީޤީ ތަރައްޤީއާ ބީރަށްޓެހި ގޮތެއްގައެވެ. ހަޤީޤީ ތަރައްޤީއަށް ވުރެ ބޮޑަށް، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ސަމާލުކަންދެވެނީ (ހަމައެކަނި) ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީއަށާއި ޢާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށެވެ. މި ހަނި ވިސްނުމުގެ ސަބަބުން، ވެށީގެ ރީތިކަމާއި، ފެހިކަން ގެއްލުމާއި، ދިރިއުޅުމުގެ އަގުތައް އުފުލުން ފިޔަވައި އިތުރު މާ ގިނަ ކަންތައްތަކެއް ޙާސިލެއްނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އަބަދުމެ މަޝްޣޫލުވެއުޅެނީ، ވަގުތީ ހަމަޖެހުން ހޯދުމުގައްޔާއި، ކާރިސާތަކުން ’ރެކުމުގައެވެ‘. ދުރު މުސްތަޤުބަލަށް ވިސްނުމާއި، ކާރިސާތަކަށް ތައްޔާރުވުމާއި، އެކަންކަމަށް ދާއިމީ ޙައްލު ހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރެވެނީ ދާދި މަދު ފަހަރަކުއެވެ. ނަމަވެސް ޙަޤީޤަތަށް ވިސްނާލާއިރު، އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން އަމާޒުކުރަންވީ ކަންކަމަކީ މިއީއެވެ. ނޫންނަމަ އަބަދުވެސް އަޅުގަނޑުމެން އުޅެންޖެހޭނީ، ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީއަށް މަސައްކަތްކުރާނެ ފުރުސަތު ނުލިބި، މައްސަލަތަކުން އަރައިގަތުމުގައި އަވަދިނެތިއެވެ. އެހެންކަމަށް ވެއްޖެ ނަމަ، އަޅުގަނޑުމެން މި އެދޭ ތަރައްޤީ ދުވަހަކުވެސް ޙާސިލެއްނުވާނެއެވެ. އެހެނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް މަސައްކަތްކުރެވެނީ އެކަމަކަށް ނޫނެވެ. މުޅިން އެހެންކަމަކަށެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުމާއި ފިކުރު އިސްލާޙުކޮށް، ޙަޤީޤީ ތަރައްޤީގެ ނަޒަރިއްޔާތުން ވިސްނަން ފެށިއްޖެ ނަމަ، އެންމެ އިސްވާނީ ޤައުމުގެ ފުދުންތެރިކަމާއި އުފެއްދުންތެރިކަމެވެ. ރައްޔިތުންގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކޮށްދިނުމާއި ޒިންމާދަރު މުޖުތަމަޢެއް ބިނާކުރުމެވެ. ފިކުރީ މުއްސަނދިކަމާއި އިންސާނީ ވަޞީލަތް އިތުރުކުރުމެވެ. ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތައް އިތުރުކޮށް ޞިނާޢީ ޙަރަކާތްތައް ފުޅާކުރުމެވެ. މަތީ ތަޢުލީމުގެ ފުރުސަތުތަކަށް ކުރެވޭ ހޭދަތަކާއި ރައްޔިތުންގެ ދުޅަހެޔޮކަން ކުރިއެރުވުމަށް ބޭނުންވާ ވަޞީލަތްތަކާއި ހޭލުންތެރިކަން އުފަންކުރުމެވެ. ތަރައްޤީގެ ކަންކަމުގައި ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން ހޯދާ ރައްޔިތުން ބާރުވެރިކުރުވުމެވެ. ދެމެހެއްޓެނިވި ތަރައްޤީއާއި، ވިލުމުގެ ގާބިލުކަންހުރި މުޖުތަމަޢުތައް ބިނާކުރުމެވެ. ސުވާލުކޮށްލައްވާށެވެ! މި ކަންކަން އޮތީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އެޖެންޑާގެ ކިތައްވަނައިގައިތޯއެވެ؟ ނުވަތަ، މި ކަންކަން އަޅުގަނޑުމެންގެ އެޖެންޑާގައި ހިމެނިފައި ވޭބާވައެވެ؟

އާދޭހެވެ! އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޙާސިލުވާނީ ޙާސިލުކުރަން އުޅުނު ކަމެކެވެ. ތަރައްޤީއާއި ކުރިއެރުންވެސް ލިބޭނީ، އެކަން ޙާސިލުކުރަން މަސައްކަތްކުރީމައެވެ. ޙަޤީޤީ ތަރައްޤީ ބިނާވެގެންވަނީ ކުރިން ބުނެވުނު އަސާސްތަކުގެ މަތީގައެވެ. އެކަންކަން އެއްކައިރިކޮށް، ހަމައެކަނި ތަނަވަސްކަމާއި ފައިސާ ހޯދަން މަސައްކަތްކުރުމަކުން ތަރައްޤީއެއްނުވެނޭނެއެވެ. ”މުއްސަނަދިކަމަކީ ފަހަރެއްގައިވެސް މުދަލުގެ ތަނަވަސްކަމެއްނޫނެވެ. އެކަމަކު ނަފްސުގެ މުއްސަނދިކަމެވެ.“ އެކަމަށްޓަކައި ބަދަލުވެ ކުރިއަރަންވީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުމެވެ. އެއަށްފަހު ރަނގަޅު ވަގުތުގައި ރަނގަޅު ވިސްނުން އިސްކުރަންވީއެވެ. ފިރުކެންޖެހޭ ހާލަތުގައި، ދުއްވައިނުގަނެވޭނެކަން އެނގިތިބެ، އެކަން ކުރަން އުޅުމުން، ވެއްޓި އަނިޔާވާނެކަން އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންނަށްވެސް އެނގޭނޫންތޯއެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

ވަރަށް ބޮޑަށް އިހުމާލުވެވިފައިވާ ދާއިރާއެއް!

ފޮޓޯ: ޢަބްދުﷲ އަބީދު

މިއީ ސަމާލުވާން ޖެހޭ މުހިއްމު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަންނާނީ ކިތައް މީހުންކަން އަޅުގަނޑަށް ޔަގީންނޫން ކަމުން؛ މި ލިޔުން ލިޔުމުގެ ކުރިން ތަކުރާރުކޮށް ވިސްނީމެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަޅުގަނޑަށް ގަބޫލުކުރެވުނީ، މިއީ މުޖުތަމަޢުގެ ސަމާލުކަމަށް ގެންނަން ޖެހިފައިވާ މައުޟޫއެއް ކަމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ބަސް ބަލައިގަތުމާއި ބަލައިނުގަތުމަކީ މި ވާހަކަތައް ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ އަތްމަތީގައި ވާ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން، މައުޟޫއައިގެން ކުރިޔަށް ދާނަމެވެ.

ކާރިސާތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވިސްނިފައިވަނީ، އިންސާނީ ބާރު ނުފޯރުވޭ، (އިލާހީ ޤާނޫނުގެ ދަށުން މެދުވެރިވާ) ޤުދުރަތީ ކަންތައްތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ހާދިސާ ގެ މަފްހޫމެވެ. ކާރިސާ ގެ މަފްހޫމެއް ނޫނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނާ ކުރިމަތިވާ ހާދިސާއެއް ކާރިސާއަކަށް ބަދަލުވަނީ، އެ ހާދިސާއަކުން ލިބުނު ގެއްލުން ވަކި މިންވަރަކަށް ދިޔުމުންނެވެ. މިސާލެއް ދަންނަވާކަމަށްވާ ނަމަ، ހަމަ ޔަގީނުންވެސް އެންމެ އެކަށޭނަ މިސާލަކަށް ވާނީ ސުނާމީ ކާރިސާއެވެ. 26 ޑިސެމްބަރު 2004 ގައި އަޅުގަނޑުމެން ތަޖުރިބާކުރި ސުނާމީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކާރިސާއަކަށް ވީ، ސުނާމީ އޭ ކިޔުނު ރާޅުގެ ސަބަބުން ފުރާނައަށާއި ދިރިއުޅުމަށާއި ތަރައްޤީއަށް ލިބުނު ގެއްލުންތަކުގެ ބޮޑު ކަމުންނެވެ. އެ ރާޅު، ފަޅުރަށަކަށް އަރައި އެ ރަށް އެއްކޮށް ’ދޮވެލި‘ ނަމަވެސް އެކަން ކާރިސާއަކަށް ނުވީހެއެވެ. މި ހާލަތުގައި ސުނާމީ ވީހީ ހާދިސާއަކަށެވެ. ކާރިސީ ހިރާސް ބެލެހެއްޓުމުގެ ދާއިރާ (Disaster Risk Management) ގައި މި ފަދަ ހާދިސާތަކަށް ކިޔެނީ އަރައްކާ (Hazards) އެވެ. ސުނާމީ ފަދަ ޤުދުރަތީ އަރައްކާތަކަކީ (Natural Hazards) މީގެ ތެރެއިން އެއް ބާވަތެވެ.

މި ފަދަ އަރައްކާތަކަކީ އިންސާނީ ބާރު ނުފޯރުވޭނެ ކަންތައްތަކަކަށް ވީ ނަމަވެސް، އެކަންކަން ބަރުދާސްތު ކުރުމުގެ ގާބިލުކަން އުފައްދައި، (ވެއްޓުމުން އަލުން ތެދުވެ ޢާއްމު ހާލަތަށް ރުޖޫޢާވުމަށް ބުނެވޭ) ވިލުމުގެ ގާބިލުކަން (Resilience) އިތުރުކުރުމަކީ އިންސާނުންނަށް ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ ކަމެކެވެ. ވުމާއެކު ގުދުރަތީ އަރައްކާތައް ބޮޑެތި ކާރިސާތަކަށް ބަދަލުވިޔަނުދިނުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ.

ސުނާމީ ކާރިސާގެ ކުރިން، ސުނާމީ ފަދަ އަރައްކާތަކެއް ދިވެހިން ނުދަނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ގަބޫލުކޮށްގެން ތިބީ، ދިވެހިންނަށް ބޮޑު ކާރިސާއެއްގެ ބިރުވެރިކަމެއް ނެތް ކަމަށެވެ. ސުނާމީ އަށް ފަހު އަޅުގަނޑުމެންގެ އެ ވިސްނުން ބަދަލުކުރަން މަޖުބޫރުކުރުވި ނަމަވެސް، އެއީ ’ހާލަކުން ފަހަރަކު ދިމާވާ‘ ކަމަކަށްވެފައި؛ ދިވެހި ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެދާނެ އަރައްކާތައް އަތުގެ އިނގިލިތަކުން ގުނާލެވޭހާ މަދުވުމުން، ދިވެހިރާއްޖެ ނާޒުކު ރާއްޖެއަކަށް ވީ ކިއްވެތޯ ސުވާލު އުފައްދާ ރައްޔިތުން ވަރަށް ގިނައެވެ.

ހަގީގަތަކީ، ނާޒުކުކަން ވަޒަންކުރާ މިންގަޑަކީ (ކުރިމަތިވާ ނުރައްކަލުން ލިބޭ) ގެއްލުމެވެ. އެހެންކަމުން މާ ގިނަ ނުރައްކާތަކެއް ކުރިމަތިނުވި ނަމަވެސް، ކުރިމަތިވާ އެންމެ ނުރައްކަލަކުން ހަލާކުވާ އެއްޗަކީ ނާޒަކު އެއްޗެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ރާއްޖެއަކީ އެފަދަ ރާއްޖެއެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ގުދުރަތީ ގޮތުން އުފެދިފައިވާ ގޮތަށް ބަލާ އިރު، 90 އިންސައްތަ ރަށަކީ 1.5 މީޓަރަށްވުރެ ތިރި؛ 1 އަކަކިލޯމީޓަރަށް ވުރެ ކުޑަ ރަށްތަކެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިއުޅުން ބިނާކުރެވިފައިވާ ގޮތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް މުޅި ޤައުމުގެ ހުރިހާ ޢުމްރާނެއް ޖަމްޢުކޮށް ބަލާއިރު، (ރިޕޯޓުތައް ބުނާގޮތުން) 44 އިންސައްތަ ޢުމްރާނު ހުރީ ގޮނޑުދޮށާ 100 މީޓަރަށް ވުރެ ކައިރީގައެވެ. މީގެތެރޭގައި، ސިއްޙީ، ތަޢުލީމީ، އިދާރީ އަދި މީނޫންވެސް ޢާއްމު އިޖުތިމާޢީ ބޭނުންތަކަށް ބޭނުންކުރެވޭ ޢިމާރާތްތަކާއި ގޮދޮރުގެ 47 އިންސައްތައާއި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ޢުމްރާނުގެ 99 އިންސައްތަ ހިމެނެއެވެ.

ކަން މިހެން އޮތުމުން، ދިމާވާ އެންމެ ހާދިސާއެއް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޮޑު ކާރިސާއަކަށް ބަދަލުވުމުގެ ފުރުސަތު ނުހަނު ބޮޑެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ނާޒުކު ބަޔަކަށްވާ އެންމެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ދިރިއުޅުމުގައި އެންމެ ގޮތެއް އޮތުމާއެކު އެ ގޮތް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވެފައި ހުރެމެ، އެ ގޮތް، ނުރައްކަލަށް ހާސާ (Expose) ވެފައިވުމެވެ. ވުމާއެކު، މިއިން އެންމެ ކަމެއް ދިމާވާ ހަމަ އެންމެ ފަހަރަކު، ހާސިލުކުރެވިފައިވާ ހުރިހާ މުއްސަނދިކަމެއް ނުރައްކަލަށް ހުށައެޅި، ދެން ހެދޭނެ އެއްވެސް ގޮތެއް ނެތި ހަތަރު އުދަރެސް ފެނު ޖެހޭނެކަމީ ހަގީގަތެކެވެ. އެހެނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޅި ދިރިއުޅުމުގެ އަސާސީ ކަންކަން ކަމަށް ވާ، ބޯހިޔާވަހިކަމާއި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތް މި ހުރީ ރާޅުތައް ފޯރާފަށުގައެވެ. ވުމާއެކު، އެ ފަދަ އަރައްކާއެއްގެ ސަބަބުން، 50 އަހަރު ފަހަތަށް ސޮއްސާލައި، އެ ހިސާބުން އަލުން ފެށުން ނޫން އެއްގޮތެއްވެސް، މިއަދުގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު ނެތެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ނާޒުކުކަން އިތުރުވާ ދެވަނަ ސަބަބަކީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގެ އިނގިލިން ގުނާލެވޭ ލިސްޓުގައި ހުރީ ސުނާމީގެ އިތުރުން، އުދައެރުމާއި ގަދަ ވިއްސާރައިގެ ސަބަބުން ފެންބޮޑުވުން ފަދަ މޫސުމީ ކަންކަމާއި ފެން އެކުވުމުން ކުރިމަތިވާ ފެންސުމީ އަރައްކާތައް (Hydrometeorological Hazards) އެކަންޏެވެ. އިޖުތިމާއީ ޤުދުރަތީ އަރައްކާތަކަކީ (Socio-natural Hazards) ކާރިސާތަކުގެ ހާލަތަށް ބަދަލުވުމަށް، ނިއުޅެމުން ފުރޮޅެމުންދާ އަރައްކާތަކެއްކަން އެކަކުވެސް ނުދަނެއެވެ. ޤައުމުގައި ހުރި މަދު ވަސީލަތްތައް ދެމެހެއްޓޭނެ ގޮތްތަކަކަށް ވިސްނުމެއް ނެތި ބޭނުންކުރެވުމުގެ ސަބަބުން އެ ވަޞީލަތްތައް ހުސްވެ، އެހެން ގޮތެއް ނެތް ހާލަތަކަށް ހުށައެޅެމުންދާ ކަމެއް ނޭނގެއެވެ.

އެ ފަދަ އެއް މައްސަލައަކީ ފެނުގެ ހާލަތެވެ. މުޅި އާބާދީގެ 54 އިންސައްތަ ބޯން ބޭނުންކުރާ ފެނުގެ މަޞްދަރަކީ ވާރޭ ފެނެވެ. އަތޮޅުތެރޭގައި މި ނިސްބަތް ހުރީ 87% ގައެވެ. ނަމަވެސް ވަރޭ ނުވެހި ހޭދަވާ މުއްދަތު ދިގުވުމުގެ ސަބަބުން 2013 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް 81 ރަށަކަށް އަހަރަކު، އެއް ފަހަރު ފެން ފޯރުކޮށްދޭން ޖެހިފައިވެއެވެ. ތަފާސް ހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، ފެން ފޯރުކޮށްދޭން ޖެހޭ ރަށްތަކުގެ ލިސްޓު، ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް، އޭގެ ކުރީ އަހަރަށް ވުރެ އިތުރުވަމުންދެއެވެ. ވާރޭ ފެން ނުލިބިއްޖެނަމަ، 28 ރަށެއް ފިޔަވައި ދެން ހުރި ހުރިހާ ރަށްތަކެއްގައި ފެން ލިބޭނެ ހަމަ އެކަނި ވަސީލަތަކީ ރަށުގެ ފެން ފަށަލައެވެ. ނަމަވެސް މި ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން ބުއިމަށް ބޭނުންކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ފެން ފަށަލައެއް އޮތީ އެންމެ 39 ރަށުގައިކަން، 2004 ވަނަ އަހަރު ޢާއްމުކުރެވުނު ރިޕޯޓެއްގައި ވެއެވެ. 2016 ވަނަ އަހަރަށް ބަލާއިރު މި ހާލަތު އަދި މާ ގޯސްވެފައިވެއެވެ.

މި ހާލަތަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނޭނގި، (މަޑުމަޑުން) ފެނުގެ ކާރިސާއަކަށް ހުށައެޅެމުން ދާ ކަމީ ދެބަސްވެވެން ނެތް ހަގީގަތެކެވެ. މިގެ އެއް ހާލަތު އަޅުގަނޑުމެން، ތަހައްމަލުވެސް ކޮށްފީމުއެވެ. ނަމަވެސް، މިއަދުވެސް މާލޭގައި ފެން ރައްކާކުރެވެނީ އެންމެ 24 ގަޑިއިރަށް ފުދޭ ވަރަށެވެ.

ހަމަ މިފަދަ އަނެއް މައްސަލައަކީ ބިމުގެ މައްސަލައެވެ. މިއަދަށް ބަލާއިރު 34 ރަށެއް ވަނީ، އެއްވެސް ހުސް ބިމެއް ނެތި، އެއްކޮށް ފުރިފައެވެ. 2015 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް އިތުރު 12 ރަށް މި ލިސްޓަށް އިތުރުވާނެ ކަމަށް ލަފާކޮށްފައި ވެއެވެ. އާބާދީ އިތުރުވެ ރަށްތައް ފުރެމުންދާ އިރު، ރަށްގިރުމުގެ މައްސަލަ މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން 97 އިންސައްތަ ރަށަށް ކުރިމަތިވެފައި ވެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން 64 އިންސައްތަ ރަށުގައި ރަށް ގިރުމުގެ މައްސަލަ އޮތީ ކަންބޮޑުވާން ޖެހޭ ހާލަތެއްގައެވެ.

މިއަށްވުރެ އަދި މާ ނުރައްކާތެރި އެހެން ކަމެކެވެ. ސޭފް ނެވިގޭޝަން ލައިންއިން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ހުރަސްކޮށް އިންޑިއާ ކަނޑުގެ އަނެއް ބިތަށް ދަތުރުކުރާ ބޮޑެތި ތެޔޮ ޓޭންކަރުތަކުން ތެޔޮ ލީކުވެ، ކުރިމަތިވެދާނެ ބޮޑު ގެއްލުން ދެނެ ތިބީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރެއިން ކިތައް މީހުންތޯއެވެ؟ މި ކަމަކީ ތަޞައްވުރުވެސް ނުކުރެވޭ ވަރުގެ ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެ ކަމެއްކަން އެތައް ރިޕޯޓެއްގައި ފާހަގަކޮށްފައި ވެއެވެ. ނަމަވެސް މުޖުތަމަޢުގެ އެއްވެސް ހިސާބެއްގައި މި ނުރައްކާ ސަމާލުކަމަށް އައިސްފައެއް ނުވެއެވެ. ވުމާއެކު އެފަދަ ހާލަތަކާ ކުރިމަތިލާނެ އެއްވެސް ވަސީލަތަކާއި ގާބިލުކަމެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ލިބިގެނެއް ނުވެއެވެ.

އާދޭހެވެ! އަޅުގަނޑުމެންނަކީ ނާޒުކު ބައެކެވެ. އަރައްކާތަކަށް ހާސާވެފައި ވާ ބައެކެވެ. ދިރިއުޅުމަށް ހުރި މަދު ގޮތްތައް ނުރައްކަލަށް ހުށައެޅިފައިވާ ކަމުން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދިމާވާ އަރައްކާއެއްގެ ސަބަބުން، އެހައިތަނަށް ދިރިއުޅުމަށް ކުރެވިފައި ހުރި ހުރިހާ ކަމެއް ބަނގުރޫޓުވެ، ލިބޭ ގެއްލުން އެތައް ގުނަޔަކަށް އަރައިގެން ދާނެއެވެ. އަދިހަމަ އެހެންމެ ކާރިސާއަކަށް ފަހު އެކަމުން އަރައިގަތުމުގެ ގާބިލުކަން ނެތުމުން، އަލުން ޢާއްމު ހާލަތަށް ރުޖޫޢަވުމުގެ ގާބިލުކަން އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައި އިންތިހާއަށް ކުޑައެވެ.

މިހާރު ތި އުފައްދަވާ ސުވާލު އަޅުގަނޑަށް އިވެއެވެ. މި ނޫންގޮތެއް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެބަ އޮތް ހެއްޔެވެ؟ އާދޭހެވެ! އަރައްކާތައް ނުހުއްޓުވުނު ނަމަވެސް، އަދި އެ ފަދަ ކަމަކުން ލިބޭ ގެއްލުން މުޅިން މަތަ ނުކުރެވުނު ނަމަވެސް؛ ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަކުރެވިދާނެއެވެ. ވިލުމުގެ ޤާބިލުކަންވެސް އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ. ކުރިން މިދެންނެވުނު ހާލަތު އެހެން އޮތީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިއުޅުން ބައްޓަންކުރެވިފައިވާ ގޮތުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ނާޒުކުކަން ވަޒަންނުކުރެވި ދުރަށް ވިސްނައި އެފަދަ ހާލަތަކަށް ތައްޔާރުވެވިފައި ނުވާތީއެވެ.

މިހާރު ސުވާލަކަށް ވާނީ ދެން ކުރަންވީ ކަމެކެވެ. ކުރަންވީ ކަމަކީ އާބާދީ އެއްފަސްކުރުން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ކޮންމެ ޢާއިލާއަކަށް ވަކި ގެއެއް އެޅުމުގެ ބަދަލުގައި ފްލެޓްތަކުގެ ކޮންސެޕްޓަކަށް އިސްކަންދިނުން ހެއްޔެވެ؟ ހުރިހާ ރަށެއްގައި ތޮށިލުން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ބިންހިއްކައި ބިން ބޮޑުކުރުން ހެއްޔެވެ؟ ތެޔޮ ޓޭންކަރުތައް ރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދަށް ވަނަ ނުދިނުން ހެއްޔެވެ؟ ބަންދުކުރެވިފައިވާ ފެން ބޭނުންކުރުމުގެ އާދަ އުފަންކުރުން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ފެން އުފައްދާ ޕްލާންޓުތައް ގާއިމުކޮށް ފެނުގެ ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރުން ހެއްޔެވެ؟

މިއީ މި ވަގުތު ޖާވަބުދިނުން ފަސޭހަ ސުވާލުތަކެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ މިއީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދިރާސާކުރެވި، މުޅި ދައުލަތުގެ އެކި ފަންތިތަކުގައި ފުން މަޝްވަރާތަކަކަށް ފަހު މުޅި މުޖުތަމަޢުގެ ބައިވެރިވުމާއެކު ނިންމެން ޖެހޭ ނިންމުންތަކެކެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މައިގަނޑު ނުކުތާއަކީ މިއީއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ނާޒުކުކަން ނޭނގި، ނުވަތަ އެނގިތިބެމެ އަތް އުރާލައިގެން ނުތިބެ، އެ ކަމަށް އިސްކަމެއް ދީ، މުޅި މުޖުތަމަޢު އެކަމުގައި މަޝްޣޫލުވެ ވިސްނުންތަކެއް ވިސްނައި، ކުރިން މި ދެންނެވި ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ހޯދަން ޖެހެއެވެ. މިއަދުގެ ހާލަތަކީ ބަދަލުކުރެވިދާނެ ހާލަތެއްކަން ގަބޫލުކޮށް އެކަމަށް މަސައްކަތްކުރުމަށް މިއަދުން މިއަދަށް އަވަސްވެގަންނަން ޖެހެއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މެސެޖަކީ މިއީއެވެ. ކާރިސީ ހިރާސްތައް ކުޑަކުރުމަކީ އެންމެ މުހިންމުކަން ކުޑަ ދާއިރާގެ ގޮތުގައި ދެކޭ ދެކުން ބަދަލުކޮށް، ގުދުރަތީ ވަސީލަތްތައް ހުސްވެދާނެކަން ދެނެގަނެ، ދެން ހަދާނެ ގޮތްތަކެއް ހިތް މައްޗަށް ގެނެސް އެ ކަންކަމަށް މިއަދު މަސައްކަތްކުރަން ޖެހެއެވެ. ރައްޔިތުންގެ ޕްރެޝަރާ ހުރެ ވަކި މަގުސަދަކަށްޓަކައި ބިން ހިއްކުން ފަދަ މަޝްރޫޢުތަކަށް އަވަސްވެގަތުމުގެ ބަދަލުގައި، ހުރިހާ ރަށްތަކެއްގެ ހާލަތު ވަންޒަންކޮށް، ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމާއެކު ދުރަށް މިސްރާބު ހިފޭ ވަކި ތަރުތީބަކުން ބިން ހިއްކުމާއި ނަރުދަމާ އާއި ފެނުގެ ނިޒާމު ގައިމުކުރުމާއި ކަނޑުތޮށިލުން ފަދަ މަޝްރޫޢުތައް ކުރިޔަށް ގެންދަން އިސްކަންދޭން ޖެހެއެވެ. އިތުރު އެއްވެސް ގޮތެއް ނެތުމުން ހަމައެކަނި ފޫގޮސްފައިވާ ތަންކޮޅު ބައްދާލުމުގެ އުޞޫލު ދޫކޮށްލައި، ކުރިން ބަޔާންކުރެވުނު ހާލަތްތަކަކީ ދިމާވެދާނެ ހާލަތްތަކެއްކަން ގަބޫލުކޮށް އެ ހާލަތަށް މިއަދު ތައްޔާރުވާންޖެހެއެވެ. މިއީ، 2017 ވަނަ އަހަރުގެ ބަޖެޓު ދިރާސާކުރާ ކޮމެޓީގައި، ގަވަރުނަރު ވެސް މެމްބަރުންގެ ސަމާލުކަމަށް ގެންނަވާފައިވާ ވާހަކަފުޅެކެވެ.

ހަމަމިއާއެކު، ބަޖެޓުގައި އެންމެ ފަހުން ހިމެނޭ ދާއިރާއަކީ ވިލުމުގެ ޤާބިލުކަން އިތުރުކުރުން ކަމަށް ނުހަދައި، ވެއްޓުމުން ތެދުވެ ކުރިޔަށް ހިނގައިގަތުމުގެ ގާބިލުކަން އުފެއްދުމަށް ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ދީ، ރައްކާތެރި ރަށްތަކެއް ފާހަގަކޮށް ކާރިސާގެ ހާލަތުގައި އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ގާބިލުކަން ހުރި ސަރަހައްދުތައް، މުޅި އާބާދީއަށް ފަސޭހައިން ވާސިލުވެވޭނެ ހިސާބުތަކެއްގައި ގާއިމުކުރުމަށް އިންވެސްޓުކުރަން ޖެހެއެވެ. ކާރިސާއަކުން ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަކުރެވިދާނެ ގޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ރައްޔިތުން ހޭލުންތެރިކުރުވާ، ކާރިސާއެއްގެ ހާލަތުގައި އަމަލުކުރާނެ ގޮތްތަކަށް މުޅި ދައުލަތް އަހުލުވެރިވެ، ކާރިސާތައް ބަރުދާސްތުކުރުމުގެ ގާބިލުކަން އުފައްދަން ޖެހެއެވެ. ގުދުރަތީ މުއްސަނދިކަމާ ސީދާގޮތުން ގުޅިފައިވާ އެންމެ ޞިނާޢަތަކަށް. ހަތަރު ލައްކަ މީހުންގެ އާބާދިއެއް ބަރޯސާވުމުގެ ބަދަލުގައި، އާމްދަނީ ލިބޭނެ އެހެން ގޮތްތަކެއް ފަހިކުރަން ފައިސާ ހޭދަކުރަން ޖެހެއެވެ. ކާރިސާއެއް ދިމާވުމުން ދެތުވެ ހިންދެމިލާ، އެތައް ތަނެއް ފަހަތުން ފަށަން ނުޖެހި، ވެއްޓުނު ހިސާބުން ކުރިޔަށް ދިޔުމަށް މިއަދު ތައްޔާރުވާން ޖެހެއެވެ.

އާޚިރުގައި ދަންނަވަން ޖެހެނީ، މި ހުރިހާ ކަމަކަށް މަދުވާ އެއްޗެއްގެ ވާހަކައެވެ. އާދޭހެވެ! ސިޔާސީ ނިޔަތެވެ. އެތައް ރިޕޯޓެއްގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުން، މި ދާއިރާއިން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ހުރި ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތައް ކުޑަކުރަން ބޭނުންވާ އެއްޗަކީ ސިޔާސީ ނިޔަތާއި ގަސްދެވެ. ސިޔާސަތު މި ކަމަށް ސީދާކުރުމެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާނަމަ، ވިލުމުގެ ގާބިލުކަން އުފައްދައި އިތުރުކުރުމަށް ހޭދަކުރާ 1 ރުފިޔާގެ ސަބަބުން މާދަމާ 3 ރުފިޔާ ސަލާމަތް ކުރެވޭނެކަން ގަބޫލުކޮށް ސިޔާސަތު ކަޑައެޅުމުގައި މި ކަން ހަނދާން ބެހެއްޓުމެވެ.

ނޯޓު: މި ލިޔުމުގެ ހުރި ތަފާސް ހިސާބުތަކަކީ، ޢާއްމުކޮށް ލިބެން ހުރި ޑާޓާގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހުގެ މަޢުލޫމާތެވެ. އެ ޢަދަދުތައް މިއަދު ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ބަދަލުވެފައި ހުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް މުޅި މަންޒަރަށް އެއްވެސް އެދެވޭ ބަދަލެއް އައިސްފައި ނުވާ ކަން، ”ސްޓޭޓް އޮފް ދި އެންވާރްމަންޓް ރިޕޯޓް 2016“ އިން އެނގެއެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

ބޭކާރު ވީ ކީއްވެ!؟

ފޮޓޯ: ޢަބްދުﷲ އަބީދު

ޤައުމުގައި އޮތީ މިއިން ދުވަހަކުވެސް ނެތް ފަދަ ޒުވާން އާބާދީއެކެވެ. ގަބޫލުކުރިޔަސް ނުކުރިޔަސް، މުޅި އާބާދީގެ 47 އިންސައްތަ ފަންސަވީސް އަހަރަށް ވުރެ ހަގެވެ. ފަނަރަ އަހަރުން މަތީގެ (މަސައްކަތްކުރެވޭ ޢުމުރުގެ) އާބާދީގެ 61 އިންސައްތަ އަކީ ޢުމުރުން ތިރީސް ހަތަރު އަހަރުން ދަށުގެ ޒުވާނުންނެވެ. ނަމަވެސް، އަބާދީގެ ޒުވާންކަމާ މެދު ފަޚުރުވެރިވެވޭކަށް ނެތެވެ. ޒުވާން އާބާދީގެ ގިނަ ބަޔަކު ތިބީ އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ނިދާފައެވެ. ހަތް ހާހަށްވުރެ ގިނަ ޒުވާނުން މަސްތުވާތަކެތީގައި ބެދި ބިތްޖެހިފައެވެ. މި އޮތް ކުޑަ ޤައުމުގައި ވިއްސާއި ތިރީހާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ގޭންގުތައް ހަރަކާތްތެރިވެއެވެ. އެއިން ކޮންމެ ގްރޫޕެއްގައި ވިއްސާއި ހަތަރު ސަތޭކައާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ޒުވާނުން ޝާމިލުވެއެވެ.

އާބާދީގެ ޒުވާންކަން އެހާ ބޮޑަށް ފާހަގަކުނުކުރެވެނީވެސް އެ ސަބަބާ ހުރެކަމަށް ވެދާނެއެވެ. ކޮންމެއަކަސް، އާބާދީގެ ޒުވާންކަން ވީ ޤައުމުގެ ބަލި ފަޔަށެވެ. ޒުވާނުންގެ ބޭނުން ޤައުމަށާއި ޤައުމުގެ ތަރައްޤީއަށް ކިތަންމެ މުހިންމު ނަމަވެސް، މި އޮތް ބޮޑު ޒުވާން އާބާދީން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބުނު ފައިދާއެއް ނެތެވެ. ސުވާލަކީ، އެ ފައިދާ ނުލިބުނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟

ޖަވާބު ވަރަށް ސާފެވެ! ޒުވާން އާބާދީއެއް އޮތުމަކީ އޭގެ ޒާތުގައި މުޖުތަމަޢަށް ފައިދާކުރަން ޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާ ނަމަ، އެއީ ’އޮޓަމެޓިކުން‘ ލިބެން ޖެހޭ ނުވަތަ ލިބޭނެ ފައިދާއެއް ނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޒުވާން އާބާދީއެއް އޮތުމުގެ ފައިދާނުކުރީ، ޒުވާނުންނަކީ އުފެއްދުންތެރި ބަޔަކަށް ނުހެދުނީމައެވެ. ޒުވާނުންނަކީ މުޖުތަމަޢުގައި ބިނާކުރަނިވި ދައުރެއް އަދާކުރާ ބަޔަކަށް ހެދުމުގެ ޤާބިލުކަން ނެތި، އަޅުގަނޑުމެން ޤައުމެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ފެއިލްވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަޅުގަނޑު ހިތުން ތިއިން ކޮންމެ ބޭފުޅެއްގެ ޖަވާބަކީވެސް މިއެވެ.

އަރަތެކެވެ! ޅަދަރިންގެ ޢުމުރުން ވަރަށް ކުޑަ ކުޑަ އިރުން ފެށިގެން، ބާރަ އަހަރުގެ ތަޢުލީމު ހިލޭ ފޯރުކޮށްދޭ ޤައުމެއް؛ އެ ޤައުމުގެ ޒުވާނުންނަކީ ބިނާކުރަނިވި ބަޔަކަށް ހެދުމުގައި ’ފެއިލް’ވާންވީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެހެން ވާނީ ކޮން ގޮތަކުން ހެއްޔެވެ؟ ޖަވާބު ހޯދަން ޖެހޭ މުހިންމު ސުވާލަކީ މިއެވެ.

ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައި އަށާރަ އަހަރު ފުރޭ ކޮންމެ ކުއްޖަކީ ގްރޭޑް ދިހައެއް ފުރިހަމަކޮށްފައިވާ ކުއްޖެއްކަމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. އެހެން ނޫންތޯއެވެ؟ އެކަމަކު އެއީ ކުށް ގަބޫލުކުރުމެކެވެ. ގަބޫލުކުރަން ދަތި ހަގީގަތް އޮތީ އެއާ ދިމާ އިދިކޮޅަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިންސާނީ ތަރައްޤީގެ ރިޕޯޓު 2014 ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޒުވާނުން އެވްރެޖްކޮށް މަދަރުސާގައި ހޭދަކުރަނީ 5 އަހަރެވެ. މާނައަކީ، ފުރާވަރުގެ ކުދިންގެ ތެރެއިން، ފާހަގަކުރެވޭ ވަރުގެ އަދެއްގެ ކުދިން، އުމުރުން އެންމެ އެގާރަ ނުވަތަ ބާރަ އަހަރުގައި މަދަރުސާއިން ވީއްލެއެވެ.

ވޯރލްޑް ބޭންކުން ކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ، ޢުމުރުން ވިހި އަހަރާއި ނަވާވީސް އަހަރާ ދެމެދުގެ އާބާދީގެ ތެރެއިން، ގްރޭޑް ދިހައެއް ނިންމާފައިވާ މީހުންގެ ނިސްބަތަކީ 35 އިންސައްތައެވެ. ގްރޭޑް 12 ފުރިހަމަކޮށްފައިވާ މީހުންގެ ނިސްބަތަކީ އެންމެ 23 އިންސައްތައެވެ. ބާކީ 65 ނުވަތަ 77 އިންސައްތަ ކުދިން އެ ކުދިންގެ ފުރާވަރު ހޭދަކުރީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ޢުމުރުން ބާރަ އަހަރުގައި މަދަރުސާއިން ވީއްލުމަށް ފަހު، އެ ކުދިން އުޅުނީ ކޮން ބައެއްގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިކަމުގައި، ކޮން އެހީތެރިކަމެއް ލިބިގެން ހެއްޔެވެ؟ އެ ކުދިން ދިރިއުޅުން ބިނާކުރާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ނޭނގެއެވެ!

ގްރޭޑް ދިހައެއް ނިންމާ ކުދިންގެ ވާހަކަތޯއެވެ؟ އުމުރުން ފަނަރަ އަހަރުގައި ގްރޭޑް ދިހައެއް ނިންމާ ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން 20 އިންސައްތަ ދަރިވަރުން ފަސް މާއްދާއިން ފާސްނުވެއެވެ. 5 އިންސައްތަ އެންމެ މާއްދާއަކުންވެސް ފާހެއްނުވެއެވެ. އޭލެވެލްއަށް ޝަރުތުހަމަވާ ވަރަށް ފާސްނުވުމުން، އެ ކުދިންވެސް ޢުމުރުން އެންމެ 15 އަހަރުގައި މަދަރުސާގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިކަމުން ވީއްލުނީއެވެ. ފާސްވާ ކުދިންގެ ތެރެއިން، އޭލެވެލްއަށް ކިޔެވުން ކުރިޔަށްގެންދަނީ 27 އިންސައްތަ ކުދިންނެވެ. ބާކީ ހުރިހާ ކުދިންގެ ޝަޚުޞިއްޔަތު ބިނާކުރުމުގައި، މުޖުތަމަޢާއި ދައުލަތުގެ އެއްވެސް ބައިވެރިވުމެއް ނޯވެއެވެ. ބައިވެރިވުމަށް މަގުފަހިކުރާ ސިޔާސަތެއްވެސް ނެތެވެ.

ފުރާވަރުގެ ޢުމުރުފުރާގެ ކުދިންގެ ތިންވަނަ ބަޔަކީ، އޭލެވެލް އަށް ވަދެވޭ ވަރަށް ފާސްވާ ކުދިންނެވެ. 17 އަހަރުގައި އެ ކުދިން ގްރޭޑް 12 ނިންމައި، މަދަރުސާއިން ވީއްލުމަށް ފަހު ދެން ވާ ގޮތެއް ނޭނގެއެވެ. އެނގޭހާވެސް ކަމަކީ، މަތީ ތަޢުލީމަށް ގުޅެނީ، އަހަރަކު އެންމެ 3 އިންސައްތަ ދަރިވަރުން ކަމެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ ވަޒީފާގެ ބާޒާރަށް ބަލާ އިރު، އޭލެވެލް ނިންމުމަށް ފަހު ޝަރުތު ހަމަވާ ވަޒީފާގެ ނިސްބަތް ހުރީ ވަޒީފާގެ ބާޒާރުގެ 10 އިންސައްތައަށް ވުރެ ދަށުގައެވެ.

މައްސަލައަކީ މިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދަންނަ ގޮތުން ޒުވާނުންނަކީ ޢުމުރުން އަށާރަ އަހަރާއި ތިރީސް ފަސް އަހަރާ ދެމެދުގެ މީހުންނެވެ. ސިޔާސަތުތަކާއި، ސަރުކާރާއި މުޅި ދައުލަތުގެ ފޯކަސް އަމާޒުވާ ބަޔަކީވެސް 18 އަހަރުވެފައިވާ ރައްޔިތުންނެވެ. މުޖުތަމަޢަށްވެސް މުހިންމުވަނީ 18 އަހަރުވުމުންނެވެ. ފުރާވަރުގެ ކުދިންނަކީ، ދައުލަތުގެ އެއްވެސް ސިޔާސަތެއް އަމާޒުވާ ބައެއް ނޫނެވެ. އެ ކުދިންނަށް ދެވޭ އެއްވެސް ސަމާލުކަމެއް ނޯވެއެވެ. އެކުދިން މަދަރުސާގައި އުޅުނެއްކަމަކު، އަސްލު ބޭނުންވާ އެހީތެރިން ލިއްބައެއްނުދެވެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން، ފުރާވަރު ނުނިމެނީސް އެ ކުދިން މަދަރުސާއިން ވީއްލުމުން، މަދަރުސާއެއްގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިކަމެއްވެސް އެ ކުދިންގެ މައްޗަކަށް ނުހިނގައެވެ.

އަދި ކިއެއް ހެޔެވެ؟ އެ ފަދަ ކުދިން ކޮބައި ކަމެއް، އަދި އެ ކުދިން ގެ ހާލަތަކީ ކޮބައި ކަމެއް، އަދި އެ ކުދިންގެ ދިރިއުޅުން ބިނާކުރަނީ ކިހިނެއް ކަމެއް ބަލަން ބޭނުންވާ ބަޔަކުވެސް މި މުޖުތަމަޢަކު ނެތެވެ. ކުރުކޮށް ބުނާ ނަމަ، އެ ކުދިންނަކީ ނެތް ބައެކެވެ. މުޖުތަމަޢު އެ ކުދިންނަކީ ތިބި ބައެއް ކަމަށް ނުދެކުނީމާ، އެ ކުދިން މުޖުތަމަޢާ ދޭތެރެއަކު ނުވިސްނާނެއެވެ. އެ ކުދިން އިޚުތިޔާރުކުރާނީ މުޖުތަމަޢާ އެކަހެރިކަމެވެ. މި މުޖުތަމަޢުން ފެންނަނީ އޭގެ ނަތީޖާއެވެ. އުމުރުން ސާދަ އަހަރާއި އަށާރަ އަހަރާ ދެމެދުގެ ފުރާވަރުގެ ކުދިންނަށް އެއްވެސް ސަމާލުކަމެއް ނުދެވުމުގެ ނަތީޖާއެވެ.

ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައި ’ގިނަ‘ ވެގެން މި އުޅެނީ އަޅުގަނޑުމެން، (އެ ކުދިންގެ ފުރާވަރުގައި) ’ބަކީކުރި‘ ކުދިންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހަރަކާތްތެރިވާ ގޭންގުތަކާއި، ހިންގާ ގޭންގު ކުއްތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކުރެވުނު ދިރާސާއަކުން ދައްކާ ގޮތުން، ގޭންގުތަކުގައި ހިމެނޭ ގިނަ ޒުވާނުންނަކީ ޢުމުރުން ފަންސަވީސް އަހަރަށްވުރެ ހަގު ޒުވާނުންނެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ކުދިން ގޭންގުތަކާ ގުޅުނީ ޢުމުރުން ފަނަރަ ނުވަތަ ސޯޅަ އަހަރުގައެވެ. ސަބަބެއްކަމަށް ބުނެފައިވަނީ، ގޭންގަކަށް ނިސްބަތްވުމުން ޢާއިލާއަކަށް ނިސްބަތްވުމުގެ އިހުސާސްކުރެވުމެވެ. އަދި ގޭންގުތަކުގެ ތެރެއިން ރައްކާތެރިކަމާއި ހިމާޔަތް ލިބުމެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ގޭންގުތަކުގެ ތެރެއިން މުޖުތަމަޢުގައި ފާހަގަކުރެވޭ އަދި ސަމާލުކަން ލިބޭ މަޤާމެއް ހާސިލުވުމެވެ.

ޒުވާންކަމަކީ ކުޑަ ކުއްޖެއްގެ ބަރޯސާކަމުން ވީއްލި، ހަރު މީހެއްގެ މިނިވަންކަމަށް ހިންދެމިލާ މަރުޙަލާއެވެ. ވުމާއެކު ޒުވާންކަމުގެ ފެށުމަކީ ކުޑަ ކުއްޖެއްގެ އަޅުވެތިކަމުން ވީއްލި، އަމިއްލަ ފައި މައްޗަށް ތެދުވަން ފަށުމެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ދަންނަވާ ނަމަ، އެކަނި ބޭރަށް ނުކުންނަށް ފެށުމެވެ. ދިވެހި މުޖުތަމަޢަށް ބަލާއިރު، ޢާއްމުގޮތެއްގައި އެ މަރުޙަލާ ފެށެނީ ގްރޭޑް ހަތެއް ނުވަތަ ގްރޭޑް އަށަކާ ހަމައިންނެވެ. އެއީ ޢުމުރުން ސާދަ އަހަރާއި ފަނަރަ އަހަރާ ދެމެދެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެ ދުވަސްވަރަށް ކިޔަނީ ފުރާވަރެވެ.

ހަގީގަތަކީ، ޒުވާންކަމުގެ ފުރަތަމަ މަރުހަލާއަކީ ފުރާވަރެވެ. އިންސާނަކު، މުޖުތަމަޢުގައި އޭނާގެ މަޤާމު ކަނޑައަޅަނީ އެ ދުވަސްރުއެވެ. އޭނާގެ ޝަޚުޞިއްޔަތާއި ގަބޫލުކުރާ އުޞޫލުތައް ކަނޑައަޅައި، މަސައްކަތުގެ ދާއިރާ އިޚުތިޔާރުކޮށް، އެހެން މީހުންނާއެކު ގުޅުންތައް ބަދަހިކޮށް، މުޅި ޢުމުރަށް ދެމިގެންދާނެ (ލޯތްބާއި އަޅާލުންތެރިކަމުގެ) ގުޅުންތައް ޤައިމުކުރަނީ ފަރާވަރުއެވެ. ކުރުކޮށް ދަންނަވާ ނަމަ، އިންސާނާގެ ހަޔާތުގެ ބިންގަލަކީ ފުރާވަރެވެ. އެ ބިންގާ ކައްޗަށް އެއްޅިއްޖެނަމަ، ކެއްޗާ ހަމަޔަށް ނެގިޔަސް ހުންނާނީ ކައްޗަށެވެ.

ވުމާއެކު، ޒުވާނުންނަކީ ހަރުދަނާ ބަޔަކަށް ހަދަން ބޭނުންނަމަ، (ހަމައެކަނި މައިންބަފައިންގެ ޒިންމާއަށް ދީލާނުލައި) މުޅި މުޖުތަމަޢާއި ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ފުރާވަރުގެ ކުދިންނަށް ސަމާލުކަމާއި އަޅާލުން ދޭންޖެހެއެވެ. އެ ކުދިންނަކީ މުހިންމު ބައެއްކަން އިޙުސާސްކޮށްދީ، އެ ކުދިންނަށް ފުރުސަތު ދޭންޖެހެއެވެ. ފުރާވަރުގެ އުމުރުފުރާއަށް ސިޔާސަތު އަމާޒުކުރަންޖެހެއެވެ. މުޖުތަމަޢުން މަޤާމެއް ހޯދުމުގައްޔާއި، އަމިއްލަ އުޞޫލުތައް ކަނޑައެޅުމުގައްޔާއި، މަސައްކަތުގެ ދާއިރާ އިޚުތިޔާރުކުރުމުގައްޔާއި، ގުޅުންތައް ބަދަހިކުރުމުގައި އެހީތެރިވެދޭންޖެހެއެވެ. 18 އަހަރުވުމުގެ ކުރިން އެކަން ނުކުރެއްވިއްޖެނަމަ، 18 އަހަރާ ހަމަޔަށް ދާއިރު، އޭނާ ’އެހެން‘ މަގެއް އިޚުތިޔާރުކުރާނެއެވެ. ވަނީވެސް އެހެންނެވެ!

އެހެންކަމުން، ޒުވާނުންގެ ޤައުމީ ސިޔާސަތުގައި ޒުވާނުންނަކީ އަށާރަ އަހަރާއި ތިރީސް ފަސް އަހަރާ ދެމެދުގެ ރައްޔިތުންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައި އޮތް އޮތުން ބަދަލުކޮށް، ފުރާވަރަކީ ޒުވާންކަމުގެ އެންމެ ފުރަތަމަ އަދި އެންމެ މުހިންމު މަރުޙަލާކަމުގައި ދެކި؛ އެންމެ ލަސްވެގެން ޢުމުރުން 15 އަހަރުން ފެށިގެން ހަމަ ކޮންމެ ޒުވާނަކަށްމެ ސަމާލުވާން ޖެހެއެވެ. ޒުވާންކަމަކީ އިންތިގާލީ މަރުހަލާއަކަށް ވީއިރު، ހަރުދަނާ ހަރު މީހުންނަށް ވާނީ، ރަނގަޅު ގޮތުގައި، މުޖުތަމަޢުގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިކަމާއި އެހީތެރިކަމާއެކު ފުރާވަރު ކަޑައްތުކުރާ ޒުވާނުންނެވެ. ފުރާވަރު، މުޖުތަމަޢުން ރިވެތި މަޤާމެއް ދީ މުޖުތަމަޢުގައި ބައިވެރިކުރެވިއްޖެނަމަ، މުޖުތަމަޢަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގައި މުޅި އުމުރަށް ދެމިހުންނާނެއެވެ.

ހަމަމިއާއެކު ބަދަލުވާންޖެހޭ އަނެއް ވިސްނުމެއްވެސް ވެއެވެ. އެއީ، ޒުވާނުން މުޖުތަމަޢަށް ޚިދުމަތްކުރުމަށް ހުރަސްއެޅޭ ހަމައެކަނި ސަބަބަކީ، ޚިދުމަތްކުރުމުގެ ގާބިލުކަން (މަޢުލޫމާތާއި ހުނަރު) ނެތުމުން ކަމަށް ގަބޫލުކުރާ ގަބޫލުކުރުމެވެ. އެހެނީ، އެއީ ހަމައެކަނި ސަބަބެއް ނޫނެވެ! ޒުވާނުންނާ ގުޅޭގޮތުން އ.ދ. އިން އެކުލަވާލި ރިޕޯރޓެއް ބުނާގޮތުން، ޒުވާނުން މުޖުތަމަޢުން އެކަހެރިވުމަށް މެދުވެރިވާ އެންމެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ، މުޖުތަމަޢުގެ ތަރައްޤީގައި ބައިވެރިވުމުގެ ފުރުސަތު ނެތުމެވެ. އަދި މުޖުތަމަޢުގައ ބައިވެރިވެ އުޅުމުގެ ޖާގަ ނުލިބުމެވެ. އެ ސަބަބަށްޓަކައި، ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅޭއިރު، ޒުވާނުންގެ ހުނަރާއި ގާބިލުކަން އިތުރުކުރުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، ޒުވާނުންގެ ބައިވެރިވުމަށް ހުރި ފުރުސަތަކާގުޅޭ ސިޔާސަޔުތަކަށް އިސްކަންދޭންޖެހެއެވެ. މަދަނީ ޙަރަކާތްތެރިކަމާއި ސިޔާސީ ބައިވެރިވުމާއި ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ފުރުސަތުތަކަށް ފަހިކުރަނިވި ސިޔާސަތުތައް، (މުޖުތަމަޢާމެދު ވިސްނަން ފަށާ) ފުރާވަރުގެ އުމުރުފުރާގެ ކުދިންނަށް ހުޅުވާލަންޖެހެއެވެ.

މި ނަޒަރުން ވިސްނާއިރު، ފުރާވަރުގެ ކުދިން ގިނަ ވަގުތު މަދަރުސާގައި ގެންގުޅުމުގެ ވިސްނުމަކީ މުޅިން ބަދަލުވާންޖެހޭ ވިސްނުމެކެވެ. އޭގެ ސަބަބުން އެ ކުދިންނާ މުޖުތަމަޢާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުން ކެނޑެއެވެ. ބާރަ އަހަރު މަދަރުސާގައި ހޭދަކުރާ ކުއްޖާ، ސަތާރަ އަހަރު ފުރެންދެން މަދަރުސާގެ ހަތަރު ފާރުގެ ތެރޭގައި އުޅުމަށް ފަހު، މަތީ ފާސްތަކެއް ހިފައިގެން ނުކުތެއްކަމަކު، އެ ފާސްތައް ހޯދައިދިނުމަށް ކުރެވުނު ހޭދައިގެ މާނައެއް ނޯވެއެވެ. އެ ކުދިން އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ހަނި ވިސްނުމުން ވީއްލި މުޖުތަމަޢާ ދޭތެރޭ ވިސްނަން ފެށި ދުވަސްވަރު، މުޖުތަމަޢު ތަޖުރިބާކުރުމުގެ ފުރުސަތާއި މުޖުތަމަޢުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ފުރުސަތު ނުލިބުމުން، ފަރާވަރުގެ ފަހު ކޮޅަށް އަޅާއިރު، މުޖުތަމަޢަށް ކުޑަވެސް ފަރުވާލެއް ނުހުރުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އެއީ އިންސާނީ ޠަބީޢަތެވެ. އިންސާނާ، އޭނާ ނިސްބަތްވާކަމަށް އިޙުސާސްނުކުރެވޭ އުޞޫލުތަކެއް އަދި ވިސްނުންތަކެއް މުހިންމުކަމަށް ގަބޫލެއްނުކުރެވޭނެއެވެ.

ވުމާއެކު، ފުރާވަރުގެ ކުދިންނަށް މުޖުތަމަޢުގައި ބައިވެރިވެ އުޅުމުގެ ފުރުސަތު ދޭން ޖެހެއެވެ. އެ ކުދިންގެ އަޑުއެހުމަށް ސަމާލުކަންދޭން ޖެހެއެވެ. އެ ކުދިންނަށް ވޯޓުލުމުގެ ޙައްޤު ނެތެއްކަމަކު، ރަށާއި މަދަރުސާގެ ކަންކަމަކުގައި އެ ކުދިންގެ ޚިޔާލަށް އަހަން ޖެހެއެވެ. އެ ކަންކަމުގައި ބަސްބުނުމުގެ ޖާގަ ދޭން ޖެހެއެވެ. ރަށުތެރޭގައި ކުރާނެ ކަމެއް ނެތި ތިބޭ ފުރާވަރުގެ ޒުވާނުން ތޮށިމައްޗަށް ދޫކޮށްނުލައި، ހަރު މީހުން އެ މީހުންގެ މަސައްކަތުގައި އެ ކުދިން ބައިވެރިކުރުވަން ޖެހެއެވެ. މިއީ އެއްވެސް ޚަރަދަކާނުލައި ގެނެވިދާނެ ބަދަލެކެވެ.

ޙަޟާރަތެއްގެ ކުރިއެރުން ވަޒަންކުރެވޭ އެންމެ މުހިންމު މިންގަނޑަކީ، އެ މުޖުތަމަޢުގެ ހަމަ ކޮންމެ ފަރުދަކަށް މުޖުތަމަޢުގެ ކުރިއެރުމުގައި ބައިވެރިވުމަށް ލިބިދީފައިވަ ފުރުސަތެވެ. އެކަމަށް އޮތް ޖާގައެވެ. މުޖުތަމަޢުގައި ތިމާއަކީ މުހިންމު މީހެއްކަމުގެ އިޙުސާސްކުރެވޭނީ އެ ބައިވެރިވުމުގެ ތެރެއިންންވެ. ވުމާއެކު ޒުވާނުން ހަރުދަނާ ބަޔަކަށް ހަދަން ބޭނުން ނަމަ، ފުރާވަރަކީ ޒިންމާދާރު ފަރުދެއްގެ ބިންގާކަމަށް ދެކި، އެ ކުދިންނަށް ސާމަލުކަން ދޭން ޖެހެއެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް

ސުވާލު ނުބައެވެ. ވީމާ ޖަވާބުވެސް ނުބައިވާނެއެވެ.

ފޮޓޯ: ޢަބްދުﷲ އަބީދު

ދިވެހި ޤައުމުން ކުރިއެރުން ނުފެންނަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އާ އީޖާދުތަކާއި އާ ފަސޭހަތައް އުފަންނުވަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެތައް އަހަރެއްވެގެންދާ އިރުވެސް ވަކި ވަކި ދާއިރާތަކުންނާއި ޚިދުމަތްތަކުންނާއި މުޖުތަމަޢުން ކުރިއެރުން ނުފެންނަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟

މީގެ ދިހަވަރަކަށް އަހަރު ކުރިން ތަޢުލީމީ ދާއިރާގެ އެންމެ ބޮޑު ކާމިޔާބަކީ، އޯލެވެލް އިމްތިޙާނުން ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި ދިވެހި ދަރިވަރުން ވަނަ ހާސިލުކުރުމެވެ. ދިހަ އަހަރު ފަހުން މިއަދުވެސް އެންމެ ބޮޑު ކާމިޔާބަކީ އެއީއެވެ. އެކަން ފާހަގަ ނުކުރާށޭ ދަންނަވަނީ އެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއް ކާމިޔަބީއަށް ދިހަ އަހަރު ވާއިރު، ހާލަތު އެއަށް ވުރެ ކުރިޔަށް ޖެހިލަންވާނެއެވެ. މިއީ ހަމަ އެންމެ މިސާލެކެވެ. ވަކި ދާއިރާއެއް އިސްތިސްނާކުރުމެއް ނެތި ހުރިހާ ދާއިރާއަކުންވެސް ފެންނަން އޮތީ މި މަންޒަރެވެ.

ފަހަރުގައި ސުވާލުކުރައްވަފާނެއެވެ. މިހާރު އާދެވިފައި މިތިބަ ހިސާބަށްވުރެ ކުރިޔަށް ދިޔުމަށް ދެން ހާސިލުކުރަންވީ ކޮންކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ މި ސުވާލުކުރެވުނު ނަމަ، އެއިން ދޭހަވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން ތަޅުލެވިފައިވާ މިންވަރެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން، އެންމެ ކުޑަކޮށް ތަރައްޤީ ވެފައިވާ ޤައުމުތަކުގެ ލިސްޓުން އަރައިގަތީ، ހަލުވި ދުވެލީގައެވެ. ނަމަވެސް ތަރައްޤީވަމުން އަންނަ ޤައުމުތަކުގެ ލިސްޓަށް އެރި ފަހުން، ދިވެހި މުޖުތަމަޢު ތަތްލައިފިއެވެ. އިތުރު ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. އާދޭހެވެ! ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީ އާއި އަރބަނައިޒޭޝަންގެ އޮއްވަރު ގަދައެވެ. ޢިމާރާތްތައް ކުރެވެއެވެ. މަގުތައް ހެދެއެވެ. ބަނދަރުތައް ކޮނެވެއެވެ. ނަމަވެސް އެކަންކަމަށް އަޅުގަނޑު ތަރައްޤީ އެކޭ ނުކިޔާނަމެވެ.

މުޖުތަމަޢެއްގެ ތަރައްޤީއަކީ، ދިރިއުޅުމައިގެން ކުރިޔަށް ދިޔުމަށް ހުރި ފުރުސަތުތައް އިތުރުވުމެވެ. ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތު ރަނގަޅުވުމާއި ފަސޭހަކަން އިތުރުވުމެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހި މުޖުތަމަޢަކުން އިތުރު ފުރުސަތުތަކެއް ނުފެނެއެވެ. އުފެދުނު މައްސަލައެއް ނަމަ އެކަންތައްތައް ހުރީ ހައްލެއް ނުލިބި ފުނިޖެހިފައެއެވެ. ހުރި ގޮންޖެހުންތައް ފުރުސަތުތަކަށް ބަދަލެއް ނުކުރެވެއެވެ. ޚިދުމަތްތަކުން ފަސޭހައެއް ނުފެނުނު ތާގައި، ދިރިއުޅުމުގެ ތަކުލީފުތައް އިތުރުވީއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ހާލަތުން އަރައިނުގަނެވިގެން މި އުޅެނީ، ’މޯލްޑިވިއަން ޑްރީމް’ގެ ސަބަބުންނެވެ. ހިތާހިތުން ކުރެވޭ ސުވާލަކީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޅަ ދަރިންނާއި ޒުވާނުން އުއްމީދުގެ ކުލައެއް ނެތް ’ޑްރީމެއް’ގައި ދިރިއުޅެން މެދުވެރިވީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ޤައުމުގެ ލާބައާއި މުޖުތަމަޢުގެ ކުރިއެރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ވިސްނުން އެކުދިންގެ ހިތްތަކުން ނެތިކޮށްލީ ކޮންކަމެއް ބާވައެވެ؟ ތިމާ ދުށް މުޖުތަމަޢަށްވުރެ ރަނގަޅު މުޖުތަމަޢެއް ދޫކޮށްފައި ދިޔުމަށްޓަކައި ބަދަލަކަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ހިތްވަރު ނެތުނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟

އެނގިލައްވާނެ ފަދައިން، މަދަރުސީ ދުވަސްވަރު ކޮންމެ ދަރިވަރަކާ ކުރެވޭ ސުވާލެއް އޮވެއެވެ. އެއީ، ބޮޑުވެގެން ވާން ބޭނުންވަނީ ކޮންކަހަލަ މީހަކަށް، ނުވަތަ ކާކަށްތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. ތަންކޮޅެއް ދޮށީ ޢުމުރުގެ ކުދިންކުރެ، ކިޔަވައި ނިމިގެން ކުރިޔަށް ދާން ބޭނުންވަނީ ކޮން ދާއިރާ އަކުންތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. މި ސުވާލާ މެދު ތަންކޮޅެއް ފުންކޮށް ވިސްނާލަމާ ހެއްޔެވެ؟

ދެ ސުވާލުގައިވެސް ވަނީ އަމިއްލައަށް ހާސިލުކުރާ ކަމެއް ނުވަތަ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ކުރިއެރުމުގެ ވާހަކައެވެ. ފުރަތަމަ ސުވާލުގެ މަފްހޫމަކީ، ބޮޑުވެގެން ހާސިލުކުރަން ބޭނުންވަނީ ކޮން މަޤާމަމެއް ނުވަތަ ކޮން ލަޤަބެއް ނުވަތަ ކޮން ވަޒީފާއެއް ހެއްޔެވެ؟ ދޮށީ ޢުމުރުގެ ކުދިންނާ ކުރެވޭ ސުވާލުގެ މަފްހޫމަކީ، ކިޔަވައި ނިމިގެން، (ތިމާ) އަމިއްލަ ނަފުސުގެ ކުރިއެރުން ހޯދަން ބޭނުންވަނީ ކޮން ދާއިރާއަކުން ހެއްޔެވެ؟ ދެ ސުވާލުގައިވެސް ކުއްޖާއާ ސުވާލުކުރެވެނީ އަމިއްލަ ކުރިއެރުމާ ގުޅޭގޮތުންނެވެ.

މި ސުވާލުގެ މައްސަލައަކީ ތޯއެވެ!؟ މި ސުވާލުގެ ސަބަބުން، ކުއްޖާގެ އެންމެ ތުއްތު އިރުން ފެށިގެން މުޖުތަމަޢާ މެދު ދެކެން ޖެހޭ ހުވަފެން ނަގައި އެއްލާލެވެނީއެވެ. އެންމެ ތުއްތު އިރުން ސުރެ އޭނާކުރެ އަޅުގަނޑުމެން އަހަނީ، އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ވާހަކައެވެ. އަމިއްލަ ކުރިއެރުމުގެ ވާހަކައެވެ. އަންގައިދެވެނީ، ތިމަ ނޫނީ ވެސްނަންޖެހޭ އެހެން ކަމެއް ނެތް ކަމަށެވެ.

އެންމެ ތުއްތު އިރުން ފެށިގެން ކުއްޖާއާ ކުރިމަތިކުރި ސުވާލުގެ ޖަވާބުގައި އޭނާގެ އުއްމީދަކަށް ވަނީ ކޮންމެވެސް ލަޤަބެއް ނުވަތަ މަޤާމެއް ނުވަތަ ވަޒީފާއެއް ހާސިލުކުރުމެވެ. އެ އުއްމީދަކީ، އެންމެ ކުޑައިރުންސުރެ އޭނާ ދުށް ހަމައެކަނި ހުވަފެން ކަމަށްވުމުން، އެ ކަން ހާސިލުވީމާ، އޭނާގެ ދިރިއުޅުމުގެ މަޤުޞަދުތައް ހާސިލުވެއްޖެކަމަށް ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ގަބޫލުކުރެވޭނެއެވެ. ނަތީޖާއަކީ، ޒުވާނުންގެ އެންމެ އުފެއްދުންތެރި ދުވަސްވަރު ދިރިއުޅުމުގެ އުއްމީދުތައް ހުސްވުމުވެ. އުއްމީދަކީވެސް އަދި މަޤުޞަދަކީވެސް ވަޒީފާ އެއް ހޯދުންކަމަށް ވީތީ، އެ ކަން ހާސިލުވުމަށްފަހު، އޭނާ ނިސްބަތްވާ ދާއިރާ ކުރިއެރުވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ވިސްނުން ޒުވާނުންގެ ކިބައިގައި ނެތުމެވެ. ޚިދުމަތް ހޯދާ ފަރާތްތަކާއި މުޅި މުޖުތަމަޢުގެ ފަސޭހައަށްޓަކައި ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅުކުރުމަށް ބޭނުންވާ އުފެއްދުންތެރި ޚިޔާލާތު ނެރެ ތަންފީޒުކުރާވަރަށްވުރެ ކަންނެތްވުމެވެ. ތިމާ އަދާކުރާ ވަޒީފާގެ ކުރިއެރުމާއި މުސާރައިގެ ކުރިއެރުން ނޫން އަމާޒެއް ނެތުމެވެ.

އެއަށްވުރެވެސް ބޮޑު މައްސަލައަކީ، ކުރިން މިދެންނެވި ސުވާލު، ނަފްސުގެ ހަނިކަމުގައި އިންތިހާއަށް ތާށިވެފައިވާ ފަލްސަފާއެއް ވިސްނުމުގައި އިންދައިދޭކަމެވެ. ތުއްތު ކުއްޖާގެ އެންމެ ޅަ އުމުރުން ފެށިގެން، ފުރާވަރާ ހަމަޔަށް އައިސް، ޝަޚުޞިއްޔަތެއް ލިބިގަންނަންދެން އޭނާގެ ދިރިއުޅުމުގެ މަޤުޞަދަކީ އަމިއްލަ ނަފުސަށް ކުރިއެރުންތަކެއް ހޯދައިދިނުންކަމަށް ވިސްނައިދިނުމަކީ ނުރައްކާތެރިކަމެކެވެ. ބޮޑުވެގެން ވާން ބޭނުންވަނީ ކާކަށްތޯ ކުރެވޭ ސުވާލުގައި ނޭނގިނަމަވެސް ކުދިންނަށް ވިސްނައިދެވެނީ، ”ތިބާގެ ހަމައެކަނި ޒިންމާއަކީ ތިބާ“ ކަމަށެވެ. އޯލެވެލް ނިންމާލުމަށްފަހު ކޮލެޖަކަށް ދަރިވަރު ވަދެ، ސެޓްފިކެޓް ބޮނޑިއެއް އެއްކުރުމަށްފަހު ސަރުކާރު ނުވަތަ އަމިއްލަ އޮފީހަކުން ވަޒީފާއެއް ހޯދައި، ސައިކަލެއް ގަނެ، އަންހެން ކުއްޖަކާ ހިތާވެ، ކައިވެނިކޮށް، މުސާރައިގެ އަޅުވެތި ދިރިއުޅުމެއްގައި އުޅެ ފަސްދަށަށް ދިޔުން ނޫން ވިސްނުމެއް ޒުވާނުންގެ ކިބައިން ނުފެންނަނީ، މި ދެންނެވި ފަލްސަފާ އިންދައިދެވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ނޭނގިނަމަވެސްމެއެވެ!

ހޭލައްވާށެވެ! އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަރިންގެ މުސްތަޤުބަލާ ގުޅޭގޮތުން އެ ކުދިންނާ ކުރިމަތިކުރެވޭ ސުވާލު ގޯހެވެ. ސުވާލު ގޯސްވީމާ، ޖަވާބުވެސް ރަނގަޅެއް ނުވާނެއެވެ.

ޅަކުދިންނާއި ފުރާވަރުގެ ކުދިންނާ ކުރަންޖެހޭ ސުވާލަކީ، މުސްތަޤުބަލުގައި، ދީނާއި ޤައުމަށްޓަކައި ޙާސިލުކުރަން ބޭނުންވަނީ ކޮން ކަމެއް ތޯއެވެ. ދީނާއި ޤައުމަށްޓަކައި ކޮށްދޭނީ ކޮންކަމެއް ތޯއެވެ. އެންމެ ތުއްތު އިރުން ފެށިގެން، އެ ކުއްޖެއްގެ އުމުރާގުޅޭގޮތުން މި ސުވާލުކުރާނަމަ، މި ސުވާލުކުރިމަތިކުރެވޭ ކުދިންނަކީ އިންގިލާބީ އުއްމީދުތަކެއްގެ ވެރިބަޔަކަށް ވާނެއެވެ. ދީނާއި ޤައުމަށްޓަކައި ޖޯޝުން ފުރިގެންވާ ލޭ ހިނގާ ވަރުގަދަ ޝަޚުޞިއްޔަތުތަކަށް ވާނެއެވެ. ވުމާއެކު އަވަސްވެ ލައްވާށެވެ! ގޯސް ސުވާލުގެ ބަދަލުގައި ރަނގަޅު ސުވާލުކުރާށެވެ! އޭރުން ތި އެދިލައްވާ ރަނގަޅު ޖަވާބު، އެ ކުދިން މާދަމާ ދޭނެއެވެ.

މަސްދަރު: ތަރަހަ – ތަހުޒީބާއި ރަށްވެހިކަމުގެ ޙަރަކާތް